Жапарали ОСМОНКУЛОВ:

– Өңүмбү, же түшүмбү?! Ээ, кудай, канча жыл самаган Төштүгүм келип калганбы?! Бу жалган дүйнөдөн сени көрбөй өтөм го деп ойлогом. Күнү тынчым кетти. Түнү уйкум качты. Жүрөгүм күйүп от болду. Өлөйүн десем өлө албай, саргайып нечен жыл күттүм. Атакемдин багында жети баштуу жезкемпир бар эле. Жети күндө жердин асты-үстүн чалып турган жан эле. Өткөн айда атакемдин казынасын ачып: “Элемандын Төштүгүн бир көзүмө көргөз. Жер астына алып түш”, – деп ошо жезкемпирге эбегейсиз көп алтын бергем. Ал убадасына туруптур, бет алдыман сени көрдүм. Эр Төштүгүм, эми мени жер үстүнө алып кет. Бирок Көкдөө атама шек алдыра көрбө. Себеби анын эрдиги мыкты, заары күч. Адам чыккыс ору, күн чыгыш менен күн батышка жеткен тору бар. Аска-зоодой чокмору, бийик тоодой балбандары оголе көп. Катылгандын өз шору. Менин атама келгендер көп болгон, асти, андан соо кеткени болбогон. Ошондуктан береним Төштүк, кебимди ук. Көркөмү сулуу турпатыңды жоготуп, ылжыраган таз кейпине өт. Ошондо тирүү каласың, – деп баштыгынан тон алып чыгып, Төштүккө жапты.

Керемет тонду кийгенде Төштүктүн көз суктанткан кебетеси жок болуп, ылжыраган таз кейпин кийди. Көкдөөнүн кызы Күлайым максатына жетип, тазды аргымагына учкаштырып алды да, чапкылаган бойдон жүрүп кетти.

ТӨШТҮК УЙ КАЙТАРГАНДА

Ортодон анча өтпөй кара кашка аттын дүбүртү чыгып, Көкдөөнүн ордосуна келип токтоду. Төштүк бала болуп башына түк чыкканы мындай шумдук көрбөгөн. Өзүнө өзү ишенбей, мөлтүрөгөн кара көзүн ачып-жуумп ийип атты. Астапырылда, ушундай да болобу? Чоңдугу тоонун теңиндей, көрүнгөндү жегидей, тоодой тулпар ат минген, карагайдай камчы алган, кылычын кынсыз байланган Көкдөөнү көрүп оозу ачылды. Анын алдында Элемандын Төштүгү койдун коргоолундай көрүндү. Көкдөө кан муруттарын түктөйтүп, күүлөнүп келип кызы Күлайымга сүйлөнүп калды.

– Ырыска туулган чырагым, аркаңа учкашкан кайсы түрү суук таз? Касиеттүү кызымдын аркасына арбайып таз мингени эмнеси?! Мен мындай жорукка чыдай албайм. Бу түрү суук таздын эсебин азыр табам. Чыркыратып чымчыктай башын кыя чабам! – деп чокморун алып күркүрөп, качырып сала берди.

Ушуну эле күтүп тургандай Көкдөөнүн аялы чырылдай жетип келди. Кенеден бешбетер чылбырга чап жармашты. Каарданган Көкдөөнү коё бербей токтотуп калды.

– Оңбогон гана какбаш дөө, кайратыңды койбойсуң. Кызыңа тийсең сен какбаш, бу дүйнөдө оңбойсуң! Таздын көөнү болбосо да, балким кызыңдын көөнү бардыр. Сен аны кайдан билмек элең. Билсең ушу турган Күлайым кызың ургаачынын узу. Сенин эмнең кетип атыптыр. Тазды жактырбасаң төөчү кылып, төө кайтартып кой. Андан калса уйчу кылып, уй кайтартып кой. Сан түмөн малды багууга ушундай кулдар керек, – деп, апасы ортого түшүп, ата-баланы арачылап калды.

Аялынын сөзүн туура көрдү, Көкдөө. Анын сөзүн эки кылбай Төштүккө уй кайтартып койду. Ошентип кара тазга дагы бир таз кошулду. Экөө кечке уй кайтарат. Кечинде айдап келип саадырат. Болгон жумушу ушу.

Ошондой күндөрдүн бир күнү уйлар сайгактап, дарыянын аркы өйүзүнө өтүп жатты. Төөдөй таштарды агызган дарыя уйлар кечүүгө киргенде тизеден чыкпай калганы Төштүктү таң калтырды. Уй, торпок-тананын баары өтүп бүткөндө, кайрадан мурдагы калыбына келип калганы кызыктай туюлду. Мурдагы калыбына келген дарыя жүрөк түшүрө шаркырап-күркүрөп акты. Төштүк эчтемеге түшүнбөй, бу сыйкырга андан бешбетер маң болду. Уйлардын жуушап жатканынан пайдаланып, шеригине суроо салды.

– Ыя, досум, салкын түшкөндө бул жерден уйларды кантип айдап чыгабыз?

– Андан камтама болбо, тазым. Таягымды алам да, дарыяга жетем. Дарыядан биринчи болуп керең уй кечүү баштайт. Артынан жорго торпок түшкөндө дарыяда жоон санга жетпеген суу калат. Үйүмө атчан жетем. “Байлангыр уюм байлансын”, – десем байланып, “Саалгыр уюм, саал”, – десем саалып калат. Көкдөөнүн үч саанчы кызы уй кайтарган акыма карын толо май берет. Аны жеп жыргап калам.

– Жакшы сыйкырың бар экен, тазым. Эл-журтту көрбөй эригет экенсиң. Бир оюн курсак кантет. Балким кумарыбызды жазып, чертишмек ойноп жүрбөйлү. Сен башкы уйчу эмессиңби. Андыктан сенин жолуң улуу, башкы уйчу катары биринчи черт, – деп Төштүк кезекти кара тазга берди.