Мартин Иден

Мартинди айрыкча таң калдырганы алардын бары жоктун баарынан кабардар экени болду. Буларга эч качан гезиттерге жазылбаган нерселер да маалым эле, саясатчыларды куурчак сыяктуу кимдер кантип, көзгө көрүнбөгөн зымдар менен кыймылга келтирип, башкарып атканынан өйдө билишет экен.  Мартиндин оозун ачырып, кепке Мэри да аралашып турду, акылы менен билими ушунчалык экен, мындайды ал эч бир аялзатынан жолуктурган эмес. 

Алар Суинберн жана Россетти кеп кылышып, анан француздук адабиятты талкуулоого өтүштү. Бул жерден Мэри Мартинди ал буга чейин дегеле билбеген ушундай бир чытырман түпкүрлөргө сүңгүттү дейсиң. Ошентсе да Мартин анын Метерлинкти жанындай көрөрүн билип алган соң, ага «Күндүн осолдугуна» негиз болуп берген, ойлонулган жүйөөнү каршы жылдырды.  

Үйгө дагы үч-төрт киши келип, тамекинин түтүнүнөн бөлмө ичи күңүрт тартып кеткен чакта Бриссенден салгылашты баштамай болду.

— Бул жерде кайра иштеп чыга турган жаңы материал бар Крейз, — деди ал, — мына бул өңү кызгылтым жапжаш жигит Герберт Спенсердин ышкыбозу экен. Кана, ушу жигиттен мыкты бир геккелчи жасап көргүлөчү.

Крейз күтүлбөгөн жерден денесинен электрдин тогун кое бергендей силкинип алды, Нортон болсо боору ачыгандай Мартинди бир карап алды да, бирдеме болуп кетсе ага жан тарта турганын ишара кыла билдирип, мээримдүү жылмайып койду.

Крейз ошол замат адыраңдап Мартинге бир тийди, бирок Нортон акырындык менен сөз кыстарып коюп отурду, ошентип атып акыры ортодогу кеп Крейз экөөнүн ортосундагы жекеме-жеке тирешүүгө өттү. Мартин булардын талаш-тартыштарын угуп олтуруп, өз кулагына өзү ишенбей жатты, чын эле мунун баарын ал өңүндө угуп атабы, болгондо да кайдан угуп атат —  Маркет-стриттин түштүгүндөгү жумушчулар жашаган кварталдан угуп атканына бир ишенип, бир ишенбей турду. Өзү окуган китептердин баары тең кудум эле ушул кишилерде кайра тириле түшкөнсүдү. Алар кызуулана күйүп жанып сүйлөп атышты, башкаларды каар менен арак козуткандай, аларды курч айтылган ойлор козутуп жатты. Бул Кант менен Спенсер өңдүү мифтик жарым кудайлар тарабынан жаратылган басма тилдеги кургак философия эмес эле. Бул кара талаштардын кан тенинен жаралган, алардын сөздөрүндө кайнап, алай-дүлөй түшүп жаткан жандуу философия эле. Бара-бара талашка башкалар да кошулуп, анын жүрүшүнө тамекилерин бурулдата тарта ынтаа коюп көз салып отурушту.

Мартин эр качан идеализмге берилген эмес, бирок Нортондун баяндоосунда ал Мартин үчүн ачылыштай болуп чыга келди. Крейз менен Гамильтон идеализмди логикалуу эмес деп эсептеп, Нортонду метафизиксиң дешип шылдыңдап атышты, Нортон болсо, метафизик мен эмес, так силерсиңер деп моюн бергиси жок.

«Феномен» жана «нумен» деген сөздөр абаны жарып жатты. Крейз менен Гамильтон Нортондун акыл-эс адамдын туулушу менен кошо жараларын далилдөөгө жасаган аракетин четке кагышты. Тиги болсо алар талкууларында фактыдан теорияга эмес, сөздөн теорияга өтүп жатышканын айыптады. Бул алардын кыжырын кайнатканын айт. Алардын далилден куржалак жоболору ар нерсе фактыдан башталарын, ошондуктан фактыларга аныктама берүү керек дегенге такалып жатты.

Нортон Канттан мисал келтире баштаганда, Крейз кең пейил немистик картаң философтун кимиси болбосун, өлгөндөн кийин сөзсүз Оксфордго келип түшөт деп калды. Нортон Гамильтондун шарттуулук мыйзамы жөнүндө эскерткенде, анын каршылаштары ошол замат так ошо мыйзамды негиз тутушарын жарыя айтып, чуулдап калышты. Мартин болсо мунун баарын суктанып угуп, денесин майда калтырак басып толкуп отурду. Бирок Нортон Спенсердин чыныгы ышкыбозу эмес болучу, ошондуктан ал кызуу талаш арасында Мартинге кайрылып, аны менен да башкалардай талашып тартыша берди.

— Билесизби, Берклиге али эч ким жооп кайтара элек, — деди ал эми түз эле Мартинге кайрылып. — Герберт Спенсер башкаларга караганда буга жакыныраак барган, бирок ал деле маңызын алганда, толук жоопту берген эмес. Анын эң чыгаан деген шакирттеринин бири да андан ары өтө албай турушат. Мен Салибинин Спенсер жөнүндөгү макаласын окудум. Ал деле Спенсерге бир гана Беркли «дээрлик» жооп бере алган деп жазыптыр.