Мартин Иден

Ушул турпатында Мартин эол арфасына окшошуп турду. Анын өмүрүндөгү көргөндөрү менен башынан өткөргөндөрү арфанын кылдары болсо, ал эми музыка көкүрөгүндөгү эскерүүлөрү менен куса-арманын козгоп, аларды күүгө сала термеген айдарым шамал сыяктуу эле. Ал жөн гана сезимге алдырган жок. Ар бир туйгусуна жан кирип, калып менен боёкко ээ болуп, кандайдыр бир керемет жана сырдуу жолдор аркылуу көзгө даана көрүнгөн элестерге айланып жатты. Өтмүшү, азыркысы жана эртегиси бир бүтүнгө айланып жуурулушуп кеткенсиди; ал кызга жетиш үчүн не бир улуу эрдиктерди жасай турган, чексиз, кыйыры карек талдырган кең, табы ысык, көз жоосун алган кооз ааламга баш оту менен сүңгүп кирип кетти. Мына эми арзыганына жетип, экөө бирикти, аны кучагына бекем кысат да өзүнүн ширин кыялдарынан жаралган керемет ааламына алып кетет.

Руфь Мартиндин ийнин арта карап, анын эмне ойлоп, эмне сезип турганын жүзүнөн эле окуп койду. Бул эми бакырайган көздөрү дабыштарды аралай тигилип, ал жакта күпүлдөп уруп турган тириликтин демин жана ээ-жаа бербей чабыттаган кыялдардын эбегейсиз чоң караандарын көрө билген таптакыр башка адамдын өңү эле. Руфь эсин жогото түштү. Эмелеки орой, олдоксон жигиттин изи да калган жок. Кыз анын начар тигилген костюмун, жарадар болгон колдорун, күнгө алдырган жүзүн мурдагыдай эле көрүп турса да,  мунун баары эми ага кудум темир тор сыяктуу гана болуп көрүндү, анын артынан кыз тилсиз, алсыз, бирок улуу адамдын чалкыган жан дүйнөсүн көрүп турду, мындан улам толкуп келген сезимдерин айтып түшүндүргөнгө ага сөз жетпей калып жатты. Бирок муну Руфь чагылгандай көз ирмем ичинде гана көргөндөй болду; эби жок олдоксон жигит ошол замат кайрадан пайда болду да, кыз өзүнүн кыялына өзү күлүп жиберди. Ошенткени менен эмелеки көз ирмемден алган таасири көңүлүнө уюп калды, кеткенге камынган Мартин олдоксон басып, коштошуу үчүн жанына келгенде ага Суинберндин менен өзү окуп жаткан англия адабиятынын курсунан Броунингдин бир томун суна берди. Бирдеме деп күбүрөп ыракмат айткан Мартин ушу тапта ага балакай сыяктуу көрүнүп, эрксизден ага карата боор ачыган энелик мээрими ойгоно түшкөнсүдү. Руфь эми олдоксон жигитти да, мусаапыр өңдөнгөн бечараны да, аны эркектин сүйкүм чачкан, бирок чочулаткан сүрдүү көз карашы менен караган жигитти да унутуп койду. Анын алдында өзүнүн туурулуп кеткен таштай катуу колу менен өзүнүн колун сындырып жиберчүдөй бекем кысып, мукактана сүйлөгөн балакай гана турду:  

— Бул менин өмүрүмдөгү эң сонун күн. Билсеңиз, мен мындайга, — деди ал айланасына абдырай көз чаптырып, — мындай адамдарга, мындай үйлөргө көңгөн эмесмин... Мунун баары мен үчүн чоң жаңылык болду... бул мага бөтөнчө жакты.

— Биздикине дагы келерсиз дейм, — деди Руфь Мартин анын бир туугандары менен коштошуп жатканда.

Мартин эмне дээрин билбей, кепкасын башына кондура калып, босогодон мүдүрүлө аттады да чыгып кетти.

— Кандай, ал сага жактыбы? — деп сурады Артур.

— Өтө кызык экен. Баарыбызга таза абанын жели келип кеткендей болду окшойт, — жооп кайтарды ал. — Канча жашта болду экен?

— Жыйырмабы, же жыйырма бирде болсо керек эле. Бүгүн сурагам, бирок аны мынчалык жаш деп ойлобоптурмун.

«Демек, мен андан үч жашка улуу турбаймынбы» — ойлоду Руфь, инилеринин беттеринен өөп, бейпил түн каалап жатып.

III ГЛАВА

Тепкичтен ылдый түшүп баратып Мартин Иден чөнтөгүнөн бир чымчым мексика тамекисин, бир үзүм жука күрөң күрүч кагаз алып чыгып, тамеки ороду. Ыракаттана терең сорду да түтүндү шашпай алкактанта өйдө үйлөдү.  

— Туй ата! — деп жиберди ал маашырлана таңгалып. — Туй ата! — деди дагы кайталап, бир саамга унчукпай калды да анан дагы бир жолу күбүрөдү: — Ох ата! Анан кыкыйган жакасын чечип чөнтөгүнө урду. Сыртта муздак жаан шыбыргактап турган экен, бирок жылаңбаш, көкүрөгү далдая ачык Мартин эч нерсеге көңүл бурбай, теңселе басып келе жатты. Жаап аткан жаанды сезген да, тоготуп да койгон жок. Өзүн өзүнө унуткарган чексиз жыргалдын кучагында магдырайт, өңүндө түш көрүп жаткансып, эмелеки көргөндөрүнүн баарын кайрадан эстеп келатты.