Казат Акматов: Архат

 Полицияда суракта отурган күйөө баланын көрсөтмөлөрүнө негизделген мына ушул маалымат Потала ордосарайына куп жакты. Ошон үчүн өкмөттүк маалымат органдары бул кабарды көбөйтүп үстөккө-босток таратып атты.

Андан соң бир айдын ары-берисинде эле кеп Лама Тойба жөнүндө болбой калды. Кеп эми башкада эле. Теке айынын акырында, дем алыш күнү Лхаса шаарын кайрадан бир үрөй учурган суук кабар аралайт. Бу сапар чуу борбор шаардын мэри, Панчен-ламасы тууралуу чыкты. Өзүнүн эле шаардагы үйүндө, ылдый, подвалына кирип жатып алган жеринен кырк эле жаштагы Панченди келемиш чычкандар кемирип жеп кетиптир. Ой, тукумуң кур! Мындай окуя Тибет эмес жер үстүндө качандыр бир болгонун кулак уккан эмес, көз андан бетер көргөн да эмес.

Атасы эртең мененки тамакка чыкпайт, түшкүгө да чыкпайт. Бул эмне болду деп кечки тамакка караганда балдары подвалга түшсө Панчендин сөөгү эле калыптыр дейт шалдырап. Көргөн көздөрүнө ишенишпейт. Балким башка бир кишинин сөөгү шаардын өлүкканасында шылыгандан кийин апкелип ташташканбы, балким атабыз биз жокто сыртка чыгып кеткенби деп балдары көргөн көздөрүнө түк ишенбейт. Караңгы төрдө жаткан сөөккө бара алышпай коркушат да, дарбаза кайтарып турган полицайды чакырышат. Ал түнкү фонариги менен келип караса кош жаздыктап салынган парча төшөгүндө чын эле Панчен-ламанын сөөгү жатат. Полицай аны баш сөөгүнөн тааныйт. Баш сөөгүндө сербейип муругу калыптыр. Калганын арс чычкандар таза мүлжүп кеткен экен. Ошол муруттан кийин анан расмий түрдө полиция чакырышат. Сөөктү өйдө, жарыкка алып чыгышса Панчен-ламанын өзү!

Бул шумдуктуу окуяны басма сөзгө Лама Тойбаныкындай кылып нары-бери удургутуп берүүгө болбойт эле. Анткени баардыгы тең так, даана - Панчен-лама өз үйүнүн подвалында эс алып жатканда аны келемиш чычкандар жеп кеткен. Болду. Башка бир ашык сөз жок. Ошон үчүн сенсация издеген бардык гезиттер, радио-телеканалдар айла жоктон окуяны бирөнчөй берип жатышты. Тиякка-бияка буруп жиберүүгө эч илинчек табылбады.

 Ошентсе да, Панчендин сөөгүн өрттөп ийгенден кийин, оо эки-үч ай өтүп калганда үч баланын энеси, маркумдун жесири бир менчик гезитке интервью берет:

 - К-к-к-үйөөм өл-тү-тү-рүп ке-ке-тет деп коркту, – деди ал болуп өткөн, түшкө киргис коркунучтуу окуядан кийин кекечтенгени жоюлбай.

- Ме-н айт-тым коркпо деп. Ал кор-коркту...

 -М-м-мен ай-ай-тайын, - деп келип бечара аял шолоктоп ыйлап жиберет. Жаздыктан кайрадан баш көтөрүп:

 - М-м-ен айт-там. Бир-бир к-кар-а сый-кыр күй-күй-өөмдүн мээмээ-син буз-буз-ду. А-а-а-а-ны, - деп келип кайрадан ыйлайт.

 -А-а-а-а-ны буд-да бол-болдуң де-птир. Кү-кү-күйөөм и-и-ишен-ди. Ме-н буд-да-мын деп ы-ыл-дый сү-сү-күткө түштү. Ке-ке-келемиш көп...

***

Ордосарайдын бардык кызматкерлерине Мани Ясо менен сүйлөшүүгө тыйуу салынган. Бул тартип өзгөчө Лхасанын мэри Панчен-лама өлгөндөн кийин катуу көзөмөлгө алынды. Мурда Мани Ясо жок дегенде тамак бергендер менен же болбо со посто турган сакчылар менен бир-эки ооз аркы-беркини сүйлөшө калчу. Азыр болсо алардын бири да ооз ачпайт, Мани Ясо суроо берсе ийиндерин куушуруп, баштарын чайкайт да турат. Лама Тойбанын да, Лхасанын мэринин да өлгөндүгүн Мани Ясо Далай-ламанын гана жеке өзүнүн оозунан укту. Өкүмдардын айтымында ал эки маркумдун тең трагедиясында Далай-лама менен Мани Ясонун кымындай да тиешеси жок. Экөө тең күтүүсүз кырсыктан улам каза тапты. Экөө тең өз үйлөрүндө, бала-чакасынын колунда өлүп отурбайбы. Далай-лама үчүн мындай оңтойлуу жагдай миң алакет кылса да табылат беле? Албетте табылбайт болчу. Ошон үчүн бул окуяларды Мани Ясого айтып атканда кабагын бүркөмүш болгон менен, ичинен мулундап турганын ката албады. Анын үстүнө Мани Ясого өтө ыраазы болуп турганын жашыргысы деле келген жок. Эмнеге жашырат эле?!

Бирок, көздөрү күлмүндөп, ичинен кудундаганы менен Далай-ламанын сүйлөгөнү башка чыгып атты:

- Лхасанын ламалар чөйрөсүндө бул эки адамдын өлүмү тууралуу ар кандай сөздөр жүрүп атат, - деди ал Мани Ясонун бөлмөсүнө дагы бир жолу өзү келип,

- А кээ бир кеңкелестер бул ишке биздин да тиешебиз бар деген ушактарды таратышы мүмкүн.