Казат Акматов: Архат

 Дал ошол тушта Ламанын кызы сырттан кирип келген болчу. Колунда бир кесик нан, бир бөтөлкө сүтү бар экен. Аларын тигиндей койгучакты күйөөсү турду да кайнатасын көрбөй эле аялын барып чачтан алды. Лама Тойба артынан жетип кармагыча болбой кыз бала күйөөсүнөн эки муштум жегенге үлгүрдү.

- Эй, айбан, бери кара! - деди Лама Тойба күйөө баласына кыйкырып. Андан соң элүүдөгү күчкө толгон зор киши ырбыйган арык немени башка көзгө чаап сабай баштады. Күйөө баланын мурдунан кан кетти. Үчтөгү небереси бир бурчта бакырып атат. Аңгыча кызынын нерви бузулуп чаңыра баштады. Болгондо да ал күйөөсүнө болушуп, атасын тытмалап жүрөт.

Баары бир тең ошол эч нерсеге арзыбаган бир арсыз-күнсүз мас немеге кызынын болушканы Лама Тойбанын жанына батып кетти окшойт.

-Экөөң тең окшошкон наадансыңар! Чыккыла үйдөн! - деп экөөнү тең сыртка кууй баштады.

Оо, колдорунан эч нерсе келбейт деген жүдөмүштөрдү ошондо көрүп ал. Экөө тең сыртка чыкмак түгүл килейген Лама Тойбанын өзүн түртүп салчудай. Тарамыштай тырышып күйөө бала, андан өтүп кызы калтырап-титиреп өң алаттан кетип алган.

- Мактанган атаң ушубу?! Лама деген ушундай болобу! - деп канжалаган күйөөсү аялына бакырып атат. Биртике солуга түшүптүр. Айтор үйдүн ичи сапырылып ызы-чуу. Бержактагы баланын боору эзилип атканы менен эчкимдин иши жок.

Тибет интеллегенциясынын ичиндеги эң абройлуу ламалардын бири болгон Тойбаны миңдеген жөнөкөй адамдар үлгү тутчу эле. Өзүн дайыма зыңкыйтып бийик кармап жүргөн, эл улуу деген инсан моминтип бала-бакырасы менен тытышып атканы эч бир акылга сыйбаган таңкаларлык нерсе эле. Бирок ошону Лама Тойба өзү таптакыр сезбеди. Анын көкүрөгүнө кирип, биротоло орноп алган бир жалаңгычтай «Мен» бүткүл эсакылынын туткундап алып коё бербей атты.

Кармаш күчөдү. Демейде эле үлп эткен желге нерви козголуп кетчү Ламанын кызы азыр эми таптакыр эсин жоготуп, атасын үйдөн түртүп чыгуунун аракетинде. Күйөө бала болсо кайнатасын жыга чапкысы келип, үй ичинен бирдеме издейт. Азырынча колуна эч нерсе илинбей атат. Ошол кезде Лама Тойба түшүндү окшойт, бул экөөнү эзели кууп чыга албасын шарт жулунуп ички үйгө өтүп барды да терезеде жаткан мынабул каргыш тийген үйдүн документтерин алып чөнтөгүнө салып алды.

- Жараткандан мен силердей балдарды тилеген эмесмин! - деди анан ал же нишке жеткен кишидей үнүн чечкиндүү чыгарып.

- Мен үчүн силер жоксунар! Силер үчүн үй жок!

Ошентип ал кетмекчи болуп сыртты көздөй бир кадам шилтегенде эле бетине бир таштай катуу суюктук жаба урулду. Суюктук адегенде муздак эле, бирок бетине тийээр менен өрт болуп күйүп кетти.

- Ааа-аг! - деди чоң эле киши аргысыздан отура калып бетин басып бакырып. Анткени эки көздү оюп түшкөн уунун күчү ошончолук эле.

***

Арадан туура үч күн өткөндөн кийин Лама Тойбанын өлгөндүгү тууралы кабар газеталар менен радио-телевидениеден элге кабарланды. Кабардын бардык түрлөрүндө «күтүлбөгөн кокустуктан» деп бүдөмүк берилгендиктен эчким ага ишенбей, анын артынан ондогон божомолдор эл оозунда желдей учуп Тибеттин бардык кокту-колотторуна тарап кетип атты.

Бир гезит жазды: «Лама Тойба табышмактуу жагдайда түнкатып Сэра монастырына барып, ошол жерден күйөө баласы колдуу болуп өлгөн. Күйөө баласы азыр суракта. Тибет органдары бул саясий өлүмдүн артында ким тургандыгын изилдөөдө» деп. Ким турмак эле? Бештен белгилүү да!» дешип муну окугандар дароо Далай-ламанын өзүнө «таш ыргытышты».

Дагы бир гезит жазды: «Лама Тойба Сэра монастырында дарс окуп аткан кезде бир фанатка дакини кылып бетине уу чачкан экен, жаралуу болгон ламаны ошондон алып чыгып Лхасанын госпиталына апкелаткан кезде жолдо жүрөгү токтоп өлгөн» деп. Аны окугандар да дароо эле кабарды жиликтей коюшту: «Ал фанатканы ким ишке салганы оркоюп эле көрүнүп турбайбы...»

Эл оозунда жүрүп аткан айындарды жокко чыгарган расмий билдирүү кийи нирээк чыкты. Ал боюнча алганда: «Лама Тойба үйбүлөлүк иштери менен Сэрадан алыс эмес жерден үй сатып алып жашап аткан кыз-күйөөсүнө барган. Ошол үйдө кандайдыр бир кокустуктан кызынын колунан түшүп кеткен уу ламанын бетине төгүлгөн. Лама ал жерде өлгөн эмес, жарат гана алган. Андан соң күйөө бала кайнатасын Лхасадагы госпиталга жеткирип келатканда жолдо жүрөгү инфаркт болуп, бир аздан кийин жан берген. Демек, мындай болгон соң Тибет бийлигинин бул өлүмгө эч кандай тийешеси жок. Ошон үчүн Далай-ламанын артынан ушак тараткандар өлкөнүн душмандары болуп эсептелет...»