МЕНИН ДАГЕСТАНЫМ

Мен, базардан кыргоол сатып алып, үйүнө келип, өзүм аттым деген мергенчилердин кейпин кийгим келбейт.

ЖЕ БОЛБОСО МЫНДАЙ БИР УЧУРЛАР БОЛОТ. Бир мергенчи бир капчыгайдан килейген теке атып алыптыр деген каңшаар тарайт да, бардык мергенчилер ошол кыдыр даарыган капчыгайды карай дүргүп жөнөшөт. Ошол учурда баягы мергенчи экинчи бир капчыгайдан алачыктай болгон аюу атып алат. Берки мергенчилер: «Кеп быякта жаткан турбайбы» – деп, эми ошоякка качырышат. Алар антип жүргүчө тиги мергенчи үчүнчү бир капчыгайда көздөрүнөн от жанган илбирстин артынан түшүп калган болот…

Булардын кимиси чыныгы мергенчи? Олжону тынбай өзү издеген мергенчиби, же анын изи менен чуркап жүргөндөрбү? Мындайлар бирөөнүн капканына түшүп калганды чыгарып алгандан да кайра тартышпайт. Булар мага кээ бир жазуучуларды элестетип кетет. Менин бир таанышымдын жосунун жасабаш керек. Эчтемеден эчтеме жок эле Абуталибге салам бербей калыптыр. Көрсө, ал Корней Иванович Чуковский менен таанышып алган экен. Деңизге чейин келип, бет алдынан көз мелжиген көгүлтүр мейкинди көрүп, ошол чалкыган сууга аралашып кеткен булак жер үстүндөгү өзүнүн жолу адеп башталган бийик тоодогу башатты, өзү басып өтүүгө туура келген не бир тепкичтенген, кууш, таштуу, жыландай ийрилген нукту унутпоого тийиш.

Ооба, мен да тоо булагымын. Мен өз өмүрүм башталган жерди, башатымды, өзүмдүн таштуу нугумду сүйөмүн. Менин суум агып өткөн ошол күңүрт капчыгайларды, күмүш шаркыратма болуп үстүнөн кулап түшкөн ошол аскаларды, улам иримденип, бетине чалкайган тоо кыркаларын, көктү, көктөгү жылдыздарды чагылдырып менин суум өтө турган ошол түзөң жерлерди кантип жакшы көрбөй коё алам. Ошол түзөңдөрдө анын агымы алгач жай созула түшүп, анан бара-бара арышын таштайт эмеспи. Бирок мага бир капчыгай болсо эле жетет деп жаткан жерим жок.

Мен агып жатсам, демек, менин астымда максат бар. Менин сезимдерим алдын-ала сокур туюп гана жаткан жери жок, мен көрүп турам, мен билемин деңиздин чалкыган кеңдигин. Мен жалгыз эмесмин. Ырасында бүгүн бүтүндөй Дагстандын укса кулагы ачык, көрсө көзү өткүр, чабыттаса акылы сергек болду.

Мен деп жатканым ошондондур. Ушул жылдар ичинде, ушул он жылдыктар ичинде биздин көрүстөндөрдүн эле чеги чоюлбастан, дүйнө жөнүндөгү, турмуш жөнүндөгү мүлдө ой-кыялыбыздын чеги кеңейип отурат.

Мен авар акынымын. Бирок мен жүрөгүмдө жалаң эле Аварстан үчүн, жалаң эле Дагстан үчүн жана да бүтүндөй өлкөбүз үчүн гана эмес, мүлдө жер жүзү үчүн граждандык жоопкерчилик тутуп турам.

Жыйырманчы кылым. Бөлөкчө жашоого мүмкүн эмес.

МАГА БИР АЙТЫП БЕРИШТИ ЭЛЕ: мен төрөлгөндөн көп өтпөй биздин үй атамдын кызмат ишине байланыштуу Арадерих деген айылга көчмөй болуп калды дейт. Атам атына эки куржунду артат. Бир көзүндө үйдөгү эмеректер: кийим-кече, ундун калганы, талкан, май, китептер. Экинчи көзүнөн менин башым кылтыйып турат имиш.

Көчүп баргандан кийин эле апам катуу ооруп жыгылат. Ал айылда жаш баласы жакында эле чарчап калган бир жалгыз бой аял бар экен. Ошол арадерихтик аял эмчегин берип, мени баккан экен. Ал менин эмчек энем, менин экинчи апам болуп калды. Ошентип, алдыларында мен карыз болуп олтурган жер үстүндө эки аял бар. Мен канчалык өмүр сүрбөйүн, мен ошолор үчүн эмнелерди гана жасабайын, эмне деген гана алтын-күмүш чачпайын, ал карызымды өтөй албайм. Эне сүтү деген эч нерсе менен төлөнбөйт.

Эки аял: бири – мени төрөгөн, бешикке салып биринчи терметкен, мага эң алгач бешик ырын ырдап берген өз энем; экинчиси… ал да менин энем, мен өлүмдүн чегинде турган кезде койнуна тартып, көкүрөгү ийип сүтүн берген, менин денеме ак сүтү өмүрдүн канын жүгүрткөн, ажалдын бир таман каргашалуу жолунан жашоонун ак жолуна чыгарган.

Менин элимдин, менин кичинекей өлкөмдүн, менин ар бир китебимдин да эки энеси бар. Биринчи энеси – бир боор Дагстан. Бул жерде мен төрөлгөм, биринчи жолу эне тилин угуп үйрөнгөм жана ал менин кан-жаныма сиңген. Бул жерде алгачкы ирет тууган эл ырларын уккам, ошол ырларды алгачкы ирет өзүм да созуп ырдагам. Бул жерде мен биринчи жолу нан менен суунун даамын таткам. Миздүү жалтаңдарга чыгам деп канча ирет денемди тилдирип айрытпадым, бирок туулган жердин суулары менен чөптөрү айыктырбаган жаратым болгон эмес.