Мартин Иден

Мартин өзү жөнүндө жазылыпы аткандарды журналдардан окуп, басылып чыккан жайнаган сүрөттөрүн көрүп, өзүн өзү тааный жатты. Ал карапайым жумушчу шаарчасында чоңоюп өскөн, жашоону жан дили менен сүйгөн адам эле. Адамдарга тегиз жакшы мамиле кылып, тагдырдын оош-кыйыштарына кабак-кашым дечү эмес. Далай өлкөлөрдү кезип, Тынч океанды узун туурасынан басып өткөн, өзүнө окшогон чектен чыккан тентектердин тобун артынан ээрчиткен анабашы болгон да Мартин эле. Алагачкы ирет китепканага келип, андагы китептердин көптүгүнөн башы айланып, жүрөгү опкоолжуган, анан аларды четинен окуп чыгып, баарын түшүнгөн да өзү болчу. Түн ооп кеткичекти жарыкты өчүрбөй тирмийип китеп окуган, уктап кетпейин деп төшөгүнө мык коюп койчу да, анан китеп жаза баштаган да өзү эмес беле. Бирок элдин баары эми жанталаша колдон колго талашып, тамак берип аткан ашка тойбос неме түк Мартин эмес болчу. 

Кээ бир нерселер анын күлкүсүн да келтирчү болду. Мартин Иден деген жаш талантты алгач биз таап ачканбыз дешип журнал атмайдын баары ич ара тытышып атышты. Айына бир жолу чыгуучу «Уоррендин журналы» өзүнүн окурмандарына жаш таланттарды издеп сынак жарыялаганын, ошентип күтүлбөгөн жерден Мартин Иденге кезигишип калганын бир айтып бир койбосо, «Ак чычкан» журналы муну дароо өзүнө энчилеп чыкты, жок, бул биздин эмгек дегенди айтып чыккан «Түндүк баяндамасы» да болду. Акырында «Глобус» журналы сын макала жарыялап, анда «Деңиз ырларын» өзгөртүп болсо да алгачкы ирет жарыялаганын салтанаттуу түрдө белгилеп көрсөттү. Карыз бергендерден эптеп айла-амал менен кутулган «Өспүрүмдүк жана зирек курак» журналы кайрадан чыга баштап, ал да Мартин Иденге акысы бар экенин дароо бетине кармады. Бирок бул журналды фермерлердин бала-чакаларынан башка эч ким окучу эмес. Мартинди чабыша кеткенге чейин биринен бири өзөрө талашкандар «Трансконтинентал» менен «Шершень» журналдары болду. «Синглтри Дарнлей жана К^онун» үнү болсо анчалык бийик чыкпай, калың ызы-чуунун арасынан угулбай деле калды. Басмакананын өз органы болбогон соң, өз укугу жөнүндө ким кыйкырып чыкмак.

Гезиттер болсо биринен сала бири Мартиндин калем акысын эсептеп жатышты. Ошентип атып, кайсы бир журналдар тарабынан марттык менен сунуш кылынган шарттар калайыкка жарыя болуп чыга келди; анан жардам сурап кайрылгандарды көрүп ал: чү дегенде эле окленддик динаятчылар жардам сурап кайрылды, анын артынан оозеки да, кат жазып да жардам сурап кайрылган адамдар арбыгандан арбыды. Баарынан да басса турса, алды артынан торогон, кат артынан кат жөнөткөн аялдардыкы азап болду. Анын сүрөттөрү жер сууга батпай жайнап кетиптир, кабарчылар болсо болгон чеберчилигине сала анын «буудай өңүн», «алп далыларын», «ачык, токтоо көз карашын», «жыргалдан кече шапайган өңүн» көркүнө келишитире сыпаттап сүрөттөп атышты. Баарынан да Мартиндин боорун эзген «жыргалдан кече шапайган өңү» деген сөз болду, ал анын бир кездеги от болуп жанган жаштыгын эстетип турду. Эл аралап жүргөн көп учурларда, аялдар биринен сала бири аны тимеле көздөрү талыганча тиктеп, кудум баалап, анан тандап аткансып карагандарын байкап атты. Бриссенден аялдар түбүңө жетет деп эскертпеди беле, аны эстеп Мартин күлүп калды. Жок, аялдар эми аны эч нерсе кыла алышпайт, алар менен эсеби эчак бүткөн.   

Бир күнү Мартин Лиззини кечки мектепке узатып бара жатканда, Лиззи өтүп бараткан татынакай, жакшы кийинген, кебетесинен бай айымдын Мартинди жалт караганын байкап калды. Бул көз карашта эч бир адепсиздик же тымызын сырдуулук жок эле, бирок мындай көз караш эмнени билдирерин дароо түшүнгөн Лиззинин жини келе түштү. Анын ачуусун байкаган Мартин ага мындай көз караштарга эчак көнүп калганын, аялдарга эми таптакыр кайдыгер экенин айтып, көңүлүн тынчтандырып койду.         

— Кантип эле, мындай болушу мүмкүн эмес! — деди Лиззи кыйкыра жаздап. — Демек, сиз ооруу окшойсуз!