Мартин Иден

— Кошмо Штаттарбы? — каш кайтарды Мартин. — Он үч колония өзүлөрүнүн башкаруучуларын кууп жиберип, республика дегенди түзүшкөн. Кулдар өздөрүнө өзүлөрү мырза болуп чыга келишти. Кылычтын жардамы менен башкара турган мырзалар болгон жок. Бирок кулдар мырзаларсыз жашай алышмак эмес, андыктан башкаруучулардын жаңы түрү келип чыкты — кайраттуу, асыл жана күчтүү адамдардын ордуна, бечара жөргөмүштөр, сүткорлор пайда болду! Алар силерди кайрадан кул кылып алышты, бирок бул ишти күчтүүлөрдүн укугу боюнча ачык жүргүзбөй, байкатпай, түрдүү айла-амалдар менен жүргүзүштү. Алар силердин сотуңарды сатып алып, мыйзамдарыңарды бузушту жана уул-кыздарыңарды тикелей кулчулукка караганда алда канча коркунучтуу эзүүгө дуушар кылышты. Силердин эки миллион балдарыңар азыр Кошмо Штаттардын өнөржай олигархиясынын эзүүсү астында эмгектенип жатышат. Башында баш баанеги, ичерге тамагы жок он миллион кул өлбөстүн күнүн көрүүдө. Жок, кулдардын мамлекети жашап турушу мүмкүн эмес, себеби бул эволюциянын мыйзамына каршы келет. Кулдардын коому түзүлөрү менен эле, төмөндөө, начарлап жок болуу башталат. Силер эволюциянын мыйзамын танасыңарбы? Макул! Анда силер таянууга ниеттенген жаңы башка мыйзамыңар кана? Атын атап бергилечи. Же бул небак жасалганбы? Андай болсо аны мага айткылачы?

Мартин отургандардын түп көтөрүлө дуулдагынын астында өз ордуна келип отурду. Сөз айтканга жулунган бир топ киши ордунан тура калды. Сөз алгандар биринин артынан бири колдорун сереңдетишип, кол чабуулар боло калса ого бетер шыктана түшүп, Мартиндин чабуулунун мизин кайтарып жатышты. Бул чыныгы салгылаш, идеялардын айыгышкан кармашы эле. Сөзгө чыккан бир топ чечендер жалпы темада сөз козгошсо да көпчүлүгү тике эле Мартинге кайрылып жатышты. Алар Мартинге жаңы жем таштап, не бир укмуш күтүүсүз ойлорду айтып атышты, баарынан да алар биологиянын жаңы мыйзамдарын ачышпаса да эскилерин жаңыча колдонуу ыкмаларын баяндашканы эми бир укмуш дейсиң. Сүйлөп жаткандар сөздүн кызуусуна кирип кетип, сылыктык жөнүндө унутуп да коюшту, ошондуктан төрага аларды бир нече жолу токтотууга мажбур болду.

Жыйынга баса сенсация жаратсам дегенге ак эткенден так эткен бир жаш кабарчы да катышып отурган. Бул акыл-эстен, тажрийбадан куржалак бир кокуйгүн эле. Болгон турган мыктылыгы гезитчинин тыңсына жалжактаган кургак чечендигине маш. Анан мындай терең талаштын маани-маңызын бул жубарымбек чокусуна түшүнөбү, ага мээси жеткен да жок. Ошенткени менен анын дымагы көктө эле, ичинен өзүн мобул ар кайсыны былжырап кыйынсынган кара жумушчулардан алда канча өйдө сезип отурганы. Анүстүнө ал көчүгү менен тегирмен айланткан, улут менен гезиттин саясатын калчаган ири мансаптууларды чексиз сыйлай турган. Жадагалса, жоктон барды жараткан биринчи даражадагы кабарчы болсом экен деген кыялы да бар эле.

Ошо бойдон ал кептин эмне туурасында жүрүп атканына түшүнгөн жок, мунун ага кереги да жок эле. Ал болгону «революция» сыяктуу сөздөрдү гана жетекчиликке алды. Палентеолог таап алган бир сөөгү аркылуу оюнда бүтүн склетти калыбына келтирген сыяктуу, бул кабарчы да эстеп калган «революция» деген бир эле сөздүн негизинде чыгып сүйлөгөндөрдүн кимисинин болбосун айткандарын кайрадан калыбына келтирип кое алмак. Ал ишке ошол эле түнү өтө чымыркануу менен киришти, Мартиндин сөзү аябай ызы-чуу жараткан эле, ошондуктан кабарчы Мартинди анархист кылып көрсөттү да анын оозу менен өзү жазган ушул сөздү айттырууну чечти, анын реакциондук индивидуализмин болсо кыпкызыл социализмге айландырып салды. Жаш кабарчынын адабий да шыгы бир топ түзүк эле, ошондуктан топураган караламан топтун гүүлдөгөнүнө заарын чачып, ызырына абага муштум кезеген, жаалы башынан ашкан, мээси кыйшайган, акыл-эси соо эмес узун чачтуу адамдарды абдан көркөмдөп сүрөттөп чыкты.

XXXIX ГЛАВА

Эртеси эртең менен кофе ичип олтуруп Мартин демейдегидей эле гезит окуп жаткан. Ал өмүрүндө биринчи жолу биринчи беттен чоң тамгалар менен жазылган өзүнүн атын көрдү. Макаланы окуп чыгып, өзүнүн окленддик социалисттердин эң көрүнүктүү жолбашчыларынын бири экенин таң калуу менен билди. Жаш кабарчынын анын атынан жазган жалындуу сөздөрүнө ал баштан аяк өтө кызыгуу менен көз чаптырып чыгып, алды менен ойдон чыгарылган бул бетпаксыздыкка ачуусу келип, акыры каткырып күлдү да, колундагы гезитти четке ыргытты.