Адабий айкаш: “Майдан” романынын майданында

Совет мезгилинде, жазуучулар союзунун доорону жүрүп турган учурда жогортодон түшкөн атайы көрсөтмөлөрдүн негизинде келип чыкканбы, же турмуштук зарылдыкпы, айтор, өзүнчө бир бекем орноп алган каада-салт бар эле, кандайдыр бир талаш-тартыштуу макала жарыяланып калса, ал басымдуу көп учурларда жазуучулар союзунда адабий-көркөм коомчулуктун катышуусу менен талкууга алынуучу. Адабий талкуунун мүнөзү да, деңгээли да көбүнчө проблемага, темага байланыштуу ар түрдүү болору түшүнүктүү. Бирок бир закон ченемдүүлүк дайыма сакталып, өкүм сүрүп турчу, ал алдын-ала коюлган көрсөтмөдөн, “чийинден” сыртка чыкчу эмес. Мына ушул жагдайда, мен өз өмүрүмдө көп эле талаш-тартыштуу диспуттарга катыштым, ошолордун ичинде эң мазмундуу жана принципиалдуу кырдаалда өткөн адабий талкуунун бири жана көрүнүктүүсү ушул “Майдан” романы туурасында болду. Бул талкуунун адабий-практикалык сабактарынын бир орчундуу жыйынтыгы ушунда, ал өзүнөн-өзү экиге жарыла албай турган жазуучуларды шарт эле, көз көрүнөө эки тарапка бөлүп таштады. Жок, бул жердешчиликтин идеясынан келип чыккан, же кандайдыр бир жекече максатты көздөгөн топтун бөлүнүшү эмес, бул чыныгы, нукура улуттук адабиятка, көркөм өнүгүштүн эртеңкисине, перспективасына болгон көз караштын, философиянын негизинде жаралган жаңы окуя, жаңы көрүнүш болчу.

Узакбай Абдукаимовдун “Майдан” романынын жарыкка келиши кыргыз совет адабиятында дал ушундай адабий кырдаалды жаратты. Дал ошол адабий кырдаал талкуунун жүрүшүндө баштан-аяк өкүм сүрүп турду. Бул тарыхый моментти Узак ага сездиби, жокпу билбейм, бирок ал өзүнүн өмүрүндө биринчи жолу болуп жаткан өтө татаал жагдайда, өзүн темирдей бекем кармап, өз деңгээлинде, өз бийиктигинде болду. Сөз арасында айта кетчү бир жагдай: “Майдан” романына тикелей каршы чыккандар, демек А.Токомбаевдин макаласын колдогондор өздөрүнүн фортификациясын, же саясий демогагияга таянышып, же көркөм образдардын маңызын бурмалап, вульгаризациялоо негизинде курушту. Ал эми романдын жаңычылдыгын колдоп сүйлөгөндөрдүн ар бири өз позициясын, өз көз карашын романдын конкреттүү маселесине конкреттүү мамиле жасашка умтулушту.

Мына ушундай драмалуу, карама-каршылыктуу талкуунун жүрүшүндө жашоо турмушунда ушунчалык сыпаа, ушунчалык басмырт адамдын ички-дүйнөсү өзүнөн-өзү эле ачылып чыга келди. Чындык, адилеттик өзүнүн тарабында экенине бекем ишенеби, айтор түздөн-түз саясий оор айып коюп, каар чачып сүйлөгөндөргө чычалап айтышкан жок, ошондой эле жактап, коргоп сүйлөгөндөргө да көңүлү көтөрүлүп курсант тарткан жок. Ар бир ораторду кунт коюп угуп, өзүнө керектүү жерлерин кадимки эле окуучулук жалпы дептерге тыкыр жазып отурду. Эч кимге түшүндүрмө да, реплика бербеди. Өзү жөнүндө ушунча кескин, ачуу сөз жүрүп жатса, жөн эле кескин, ачуу эмес, баарынан мурда жалаа, саясий айып жүрүп жатса не бир карама-каршы позициялар бетме-бет кагышып, тытышып жатса, эчтекени туйбагандай, сезбегендей чымырканып отурган бир калыбынан козголбогон токтоолук менен сабырдуулукту мен ошондо көрдүм. Жок, бул жөн эле жасалма көрсөтмө сабырдуулук эмес, мында өзү кан-жан менен сүрөттөп жазган чындыкка, өз колу менен “окуучулук дептерге” иштеп чыккан “ишке” такатсыз ишенгендик, дал ошол “иштин” эртеңки мартабасына таянган ар-намыс бар эле.

Балким башка бирөө болсо, ар кимдин сөзүнө асылып, үтүрүнөн-чекитине чейин талдап жооп берет беле, Узакбай Абдукаимов анткен жок, өзүнүн корутунду сөзүн кыска, таамай айтты, эң мерчемдүү учурларга гана токтолду. Аны дагы “окуучулук дептерге” жазып алыптыр, мурда көрүнгөндөр менен мындай жыйылышта айтышып көнүкпөгөндүктүн далили. Жазуучу өзүнүн келишпес оппоненттери менен чоюп-керип, талашка түшкөн жок. Кээде ток этер жерин так, даана аныктаган эпитет, каймана айтылган сөз жетиштүү да, ишенимдүү да болду.

Бир-эки мүнөздүү мисалга кайрылып көрөлү. Н.Байтемиров өзүнүн сөзүндө “Майдан” романы жөнүндө конкреттүү эч нерсе айткан жок, тийип-качып Чынаркандын атын атагандай болду. Болбосо өзүнө мүнөздүү болгон менменсинүү таризинде залдагыларга, айрыкча У.Абдукаимовго акыл-насаат айтуу менен убара тартты. Романдын өзүнө, көркөм жасалгасына, стилдик өзгөчөлүгүнө, тил байлыгына токтолуунун ордуна “автордун тунгуч китеби” (“адабий дебют” деген мааниде), “болгону бир-эки ыры бар” дегендей кемсинткен аныктамалар менен Узакбай Абдукаимовду жазуучу деле эмес, бар болгону жаңыдан жаза баштаган автор сыяктуу көрсөтүүгө аракет жасады. Чынында менменсинүү, өзүн “көкөлөтүп кармоо” Н.Байтемировдун касиет-сапаты болчу, ал турмак “Толстой деле киши” (бизге, өзүнө эле окшогон деген мааниде) деп айткандан тартынчу эмес. Узакбай Абдукаимовго Чынаркан жөнүндөгү чатышкан сөздөрү эмес (роман жөнүндө эч конкреттүү пикир айткан жок), анын менменсинген фразалары өтө катуу тийген болуу керек. Узакбай Абдукаимов чыны менен сөз художниги, ал кандайдыр бир ооз учуна келе калган бир-эки аныктама менен Н.Байтемировдун реалдуу портретин тартып салды десем болот. Ал Аалы Токомбаевге жооп берип жатып, мындай деди: “… Мени тилмеч, котормочу деп кемсинткенин айтпай эле коеюн! Жазыгым Пушкинди, Байронду которгондугумбу?! Н.Байтемиров бир жагынан чоеңдой чыгып, “Узакбайдын эки эле ыры бар, акын эмес экен” деп силкинет. Ыр жазган колуман келбесе кантип мен Байрондун “Чайльд Гарольдун” котордум? Кантип “Айша-Айдар”, “Көл боюндагылардын” либреттолорун жаздым”. Ушунчалык жоош, ушунчалык момун адам да кезеги келгенде албууттанып ызаланат да, кыжырланат да окшойт. Мынчалык ыза, кыжыр эмнеден улам пайда болуп жатат, дагы ачыгыраак, дагы түшүнүктүрөөк болсун үчүн Узакбай Абдукаимовдун экинчи бир оппонентине берген жообун эске түшүрөлү. Аныбыз – Шүкүрбек Бейшеналиев, ошол учурда жазуучулар союзунун паритет-секрeтaрларынын бири. У.Абдукаимов президиумду карай бир аз, коомай бурулду да (ал жакта Ш.Бейшеналиев отурат) мындай деди: “Кыргызстан жазуучулар союзунун секретары Ш.Бейшеналиев болсо мени Дудинцевдин катарына кошуп, Кыдырбектин тылга жазган катындагы бир гана сөзүн жулуп алып, ушу да патриоттукпу деп, көз көрүнөө жалаа жаап отурат”. Байтемиров – “силкинет”, Ш.Бейшеналиев – “жалаа жабат”. Силкинүү, бул бой көтөрүү, жалаа – бул калп, чындыкты көз көрүнөө бурмалоо.