Адабий айкаш: “Майдан” романынын майданында

Ырасын айтканда, “Майдан” романы “социалисттик реализмди четке каккан” деген формулировкада чындыктын кандайдыр бир үлүшү бар болчу. Бул парадоксалдуу угулат. А бирок чыны ушундай. Бир гана өзгөчөлүгү, маселеге кандай ракурстан кароо керек, кеп ошондо. Маселен, жазуучулар союзунун уставында социалисттик реализм, бул советтик көркөм адабияттын негизги методу, ал художниктен турмушту чындыктуу, тарыхый конкреттүү жана анын революциялык өнүгүшүндө сүрөттөөнү талап кылат деп көрсөтүлгөн. Мына ушул фундаменталдуу принциптердин негизинде (чындыктуулук, тарыхый конкреттүүлүк жана революциялык өнүгүштө сүрөттөө) кыргыз совет адабияты пайда болгон жана өнүгүп отурган. Эгерде социалисттик реализм жөнүндөгү ушул формулировканы “Майдан” романына ченеп-өлчөп көрсөк, анда анын кымындай да жерине шек кетпегенине даана, такатсыз ишенебиз. Бул – бир ракурс. Ал эми романдын сынчылары жана оппоненттери, тескерисинче, романдын мазмунунан, сүрөттөөлөрүнөн, образдарынан социалисттик реализмди “четке кагууну” көрүшөт. Демек, бул көрүүнүн экинчи ракурсу, чындыкты бурмалап көрүүнүн ракурсу. Ошондой болсо да “Майдан” романы социалисттик реализмди “четке каккан” деген аныктамада кандайдыр бир даражада чындыктын үлүшү бар экенин жогоруда белгиледик. Бул жерде маселенин маани-маңызы акын-сынчы ошол чындыктын үлүшүн өзүнчө түшүнүп, өзүнчө кабылдап, натыйжада өзүнүн жекече саясий кызыкчылыгына пайдаланганында. Бул жерде маселенин маани-маңызы “Майдан” романында сүрөттөлгөн турмуш чындыгы, көркөмдүк жаңычылдыгы социалисттик реализмдин көнүмүш калыптарына, чектелген чектерине сыйбай жатканында, “Майдан” романынын кыргыз совет адабиятына алкелген ачылгалары улуттук көркөм өнүгүштөгү оң позитивдүү катарында эмес, советтик турмушту, элдин патриоттук духун бурмалап көрсөткөн терс, зыяндуу көрүнүш катары баалангандыкта.

Мына ушул жагдайда орчундуу бир маселеге кеңири токтолууга туура келет. Мен ошондо, А.Токомбаевдин макаласы жарыяланганда, андан соң көп узабай талкуу жүрүп жаткан учурда бир суроого жооп таба албай убара болгом. Бул суроо “Майдан” романы А.Токомбаевге эмнеси менен жакпай калды, менин байкашымча романдын авторуна ал кишинин мамилеси анча деле салкын эместей көрүнгөн. Узакбай Абдукаимовдун романы жакпай калганда да жөн эле көркөм чыгарма катарында эмес, кандайдыр бир Аалы Токомбаевдин жекече мартабасына, ар-намысына шек келтирген биографиялык документ сыяктуу жакпай калгандай.

Акыры чыдабай жүрүп, ушул суроо менен А.Токомбаевдин да, У.Абдукаимовдун да замандашы, көрүнүктүү адабиятчы, “Манас” эпосун изилдөөчү Өмүркул Жакишевге кайрылдым. Ал киши өткөн кылымдын 30-40-жылдарында кыргыз адабиятынын жана искусствосунун көрүнүктүү ишмерлеринен болгон, кийин 50-жылдардын экинчи жарымынан баштап Тил жана адабият институтунда жаңыдан уюшулган “Манас” секторун башкарып жүрдү. Ошол учурда бир коллективде бирге иштеп калдык. Ө.Жакишев жеткен интеллигент адам эле, ортобуздагы жаштык дистанцияны кыскартып, бирдей деңгээлде мамиле жасоого аракеттенчи. Өзүмдөн улуу көп эле жазуучулар, адабиятчылар менен мамиле түздүм, бирок ошолордун ичинде өтө жакындашкан өзүмдөн улуу замандашым Ө.Жакишев болду. Мына ошондой аңгемелешүүнүн бири “Майдан” романы, ага карата А.Токомбаевдин өтө терс көз карашы жөнүндө болуп калды. Ошондо мага Өмүке (мен ал кишиге ушинтип кайрылчумун) бир сыр ачып берди: Узакбай Абдукаимов 30-жылдарда Касым Тыныстановдун эң жакын замандаштарынан болгон. Кантсе да ошол турмуштук кырдаалдар Аалыкенин эсинде калгандыр. Бирок негизгиси романдагы Апсаматты билесиң го, ошол Аалынын прообразы. Мына ушул мааниси боюнча эки башка турмуштук кырдаал бири-бирине кошул-ташыл болуп Аалы Токомбаевдин “безине” тийген болуш керек. Башка оюма келсе да, Апсаматтын прообразы менин акыл-эсиме эч келмек эмес. Мен дароо эле Качикени эстедим. Кандайдыр бир ассоциация жаралды да, Аалы Токомбаевдин корутунду сөзүндөгү төмөнкү саптар эсиме келди:.. “Узакбайдын Качике сыяктуу болуп жүргөн мезгилдери да болгон. Ошол мезгилдерде ун-тапканымды көтөрүп барып берген учурларым да болгон”.