Адабий айкаш: “Майдан” романынын майданында

Бул жерде Ш.Үмөталиев өзүнүн “жаңылыштыгын” ого эле жумшартып, сыпаа түрүндө айтып жатат. А чынында К.Тыныстановдун чыгармачылыгын изилдөөгө белсенип, бүтүндөй ички демилгеси менен абдан эле катуу киришип, “Касымды жактоочулардын” алдыңкы катарында жүргөн. 1959-жылдын аяк ченинде дал ошол кетирген “жаңылыштыгы” (өзүнүн термини) үчүн Кыргызстан КП (б) БКнын Бюросунда тиешелүү саясий жазасын алып чыккан. Партияда жок болсом да мен өзүм ошол Бюродо катышып отургам. Касым Тыныстановдун ырларын кызуу демилге менен изилдеп жүргөн учурунда Шаршенбек Үмөталиев Кыргыз мамлекеттик университетинде иштөөчү, ошондо айткан даана сөзү бар: Мен мурда Алыкул Осмоновду идеализациялап, көкөлөтүп жүрүптүрмүн, көрсө, ал Касымдын жанында “шоона эшпей” калат экен. Түшүнүктүү го, бул Алыкул Осмоновдун поэзиясына ыргытылган “кара таш”. Бул – бир. Ал эми азыр арадан 2 жыл өткөндөн кийин кайрадан, Касым Тыныстановдун поэзиясын саясий “мокочого” айландырып, Узакбай Абдукаимовдун “Майдан” романын бүтүндөй жокко чыгарып, каралоо үчүн пайдаланып жатат. Камбаралы Бобулов жогорудагы сөзүндө, Ш.Үмөталиевдин өзүнө күнөө коюп жаткан өтө адилеттүү сөзүндө, дал ушул адабий кырдаалга (“Тыныстанов-Осмонов”) басым коюп жатат.

Тилекке каршы К.Бобулов өзүнүн ушундай ачык принципиалдуулугу үчүн кийин чыгып сүйлөгөн Кубанычбек Маликовдон жакшы эле унутулгус “сабак” алды. К.Маликов кыргыз жазуучуларынын арасында ораторлук, полемисттик таланты менен айырмалуу эле. Ал ошол табиятына бүткөн искусствосуна салып, романдын айрым ийгиликтерине, өзү айткандай дүңүнөн дурус эле баа берди да, негизги оюн “Майдан” романына кирип кеткен К.Тыныстановдун ырларына топтоду. Албетте ушундай эле болмок. Өмүр бою А.Токомбаевдин үстүнө чаң жугузбай, “оң колу” болуп жүргөн акын (өмүрүнүн финалында гана кескин ажырашып кетишти деп уккам, себебин билбейм) бул жолу да өзүнүн “илгертен” келаткан традициялуу көнүмүшүнө бекемдигин далилдеди. Арийне, тажрыйбалуу полемист катары А.Токомбаевдин макаласын ачык түрдө колдоп чыккан жок, бирок сүйлөгөн сөзүнүн бүтүндөй маани-маңызы У.Абдукаимовду жазуучу катарында да, инсан катарында да басмырлоого багытталды. Ошондуктан сөзүнүн “тузу” романга кирип кеткен Касымдын ырларына барып такалды. Кубанычбек маселени, өзү айткандай тикесинен коюп, мындай дейт: “Кечээ сынчы Шаршенбек Үмөталиев өз сөзүндө бир принципиалдуу маселе козгоду. Ал – Касымдын ырларынын У.Абдукаимовдун романына кирип кетиши жөнүндө. Эгер ошол Касымдын ыры экени чын болсо, Абдукаимов Касымдын ырларын ырдатканда да армияга жөнөп жаткан жаштарга ырдатып койгон”.

Көрүнүп турат го, маселе кандай тикесинен коюлганы, ал эми китепке кирген ырлар чын эле Касымдыкы болсо деп билмексенге салуу, бул эвфемизм. Атайы жумшартып айтуу, эвфемизм ойдун андан аркы өнүгүшүн күчөтүп, жетер жерине жеткирип айтуу үчүн керек. К.Маликов машыккан драматург катары окуяны улам чыйралтып, улам күчөтүп отурууну көздөйт. Ошол бир гана максат менен, эгер бул ырлар чын эле Касымдыкы болсо, жазуучу аны кимдерге ырдатып жатат, кеп ушунда. Көрсө, ал ырларды армияга бараткан жаштар ырдап жатыптыр, жазуучунун романдагы сүрөттөөсү боюнча. Эмки негизги суроо, кимдин ырын ырдап баратышат… Көрүнүп тургандай, өзүнчө эле көркөм градациянын системасы. Мурдагы токтомдорду, чечимдерди, өкүмдөрдү К.Маликов эсепке албайт, анын баары тарых, алар тарыхтын катмарында калган. Ага жаңысы, акыркысы керек. 1959-жылдын аягында эле Кыргызстан Компартиясынын Борбордук Комитетинин чечими боюнча Касым Тыныстанов кайрадан “буржуазиячыл-улутчул” деп табылган. Мына эми эки жыл өтпөй, 1961-жылы жарыяланган китебинде коммунист-жазуучу У.Абдукаимов “эч кандай акысы жок” туруп, К.Тыныстановдун ырларын кайрадан басмага алып чыккан. К.Маликовдун жогортодо мен келтирген кыска текстинде ушундай терең подтекст жатат.

Менин оюмча Ш.Үмөталиев эч далилсиз түрдө “Майдан” романын жокко чыгарган, бирок сөзүнүн соңунда атайы катып келген “жыландын башын” көрсөтүп, залга таштап кеткен “мокочо” мотиви дискуссияга катышкан ораторлордун сөзүндө дагы кандайча өнүккөнүнө токтолуп, кеңири айтса болор эле. Бирок менин оюмча мүнөздүү учурларын камтыгандай болдук. Ошондуктан бул “сюжеттик мотив” өз алдынча канча кызыктуу болсо да, жетишерлик эле болду го деп ойлойм.