Казат Акматов: Архат

- Ал деген Далай-ламанын атайын койгон кишиси. Ал түгүл тууганы болот. Ошон үчүн сенден коркпой атат Дамем-апа! - деди ошол кезде кадим жезкемпир кебетеленген бир, Таро Дамемадан алда канча улуу кайырчы кемпир.

- Менден Далай-ламанын тууганы тургай, өзү коркот! - деп кыйкырды Дамема кемпирге жооп берип.

- Полицайдын башчысы Церен деген Далай-Ламанын тууганы эмес. Ал деген Жохан храмынын ректорунун күйөө баласы. А ректор деген Далай-лама менен бирге окуган. Ошон үчүн Дамем-ападан коркпой атат, – деп дагы бир чүрүшкөн кемпир тактоо киргизип калды.

- Ал ректоруң деген өзү качып кеткен турбайбы.

- Панчен-ламабы? - Өзү, өзү. Мен аны кечээ жанымда туруп сүйлөшкөн эки кызыл чапан монахтан уктум. Экөө тең салабаттуу немелер экен. Мага бир сомдон акча таштап коюшуп көпкө кобурашып турушту.

 - Ректор кайда кетиптир? – деп ошондо чыдабай кеткен Дей дагы сөзгө аралаша калды.

- Полиция издеп атат экен.

 - О, койчу калпты шыпыртпай!

– Сен өзүң калпты шыпырткан! Мүрзөсүндө тирүү отурган ламаны карышкыр жеп кетиптир дебедиң беле, жеген эмес турбайбы!

 - Мүрзөсү эңшерилип жатканын өз көзүм менен көргөм.

- Калп, көргөнүң! Кара чаар жылаансың сен! Таяк жете турган жер эле. Ошондуктан эки кайырчы кемпир бирин-бири беттен аткый турган болуп жакындаша баштаганда Дамема узун союлун экөөнүн ортосуна таштап койду да калгандарга кыйкырып буйрук берди:

- Тезирээк битиңерди карап алгыла! Күн ачылып баратат! Андан соң Таро Дамема кайрадан Дейге көңүл бурду:

- Эмне каткан дүнүйөң бар? Келе, алдыгы баштыгыңды бери бер, – деп Дейдин колтугундагы баштыкка сөөмөйүн сунду. Дей бергиси келбей кыстала түштү эле Дамема каткырып ийди:

- Ичи толгон алтынбы, же акчабы? Андай болсо ого бетер мага бер. Антпесең бир заматта алдырып коёсуң. Тетиги мас эле алып ичип салат, – деп ал кара сакал кайырчы жакты таягы менен жаңсап койду.

 -Айтып коёюн жаш жигит. Эгер бизге кошулсаң толук бойдон менин колумда болосун. Менсиз эч нерсең жоголбойт, менсиз эч нерсе таба албайсың менсиз ачкадан өлөсүң менсиз жашооң жок деп эсепте. Менден бир тыйын, бир тоголок арпа жашырчу болсоң мынабул отурган аттуу-баштуу кайырчылардын көзүнчө эле өзүм жазанды берип коём. Мынакей, сенин алтын каткан баштыгың менин колумда, - деп ал делдейип сөз угуп турган Дейдин колундагы баштыкты эңкейип алып койду.

- Эми эч кайда кете албайсың Бул баштык сенин күрөөң.

- Ичинде алтын жок. Бирок өтө кымбат каттар бар эле, деди Дей кызарыптатарып,

- Эмне каттар? Айт чынынды! Дей уурусун карматкан кишидей жалдырады.

- Тытып сал андай каттарды! Эгер кадимки кайырчы болом десең тытып кутул андай жүктөн. Эмне, аманат каттар беле?

 - Ооба. Ээсине сөзсүз беришим керек.

 - Шпион эмессиңби ыя сен? Таро Дамема Дейди таягы менен көкүрөккө түрттү Андай болсо азыр качып жогол. Дароо полицайга карматам.

 - Жо-жок, Дамема-апа! Шпион эмесмин. Бол десе да болбойм!

 - Ха-ха! Акчаны көп берсечи.

 - Мен бул өмүрүмдө биротоло кайырчы болоюн дедим Дамем-апа.

- Аны убакыт көрсөтөт. Кайырчы болуш ар кимдин эле колунан келе бербейт, жаш жигит. Ал үчүн темирдей эрк керек. Эгер сыноодон өтсөң мен сени жалаң бай монастырларга, ак сөөк, көпөстөр иштечү жайларга садага сурап барчу топко кошом. Ошондо өз көзүң менен көрөсүң кайырчы деген эмне экенин. Ага чейин эч нерсе түшүнбөйсүң

- Бир гана жалынганым, каттарымды жоготпосоңуз экен, Дамем-апа

- Көрөбүз...

***

Үстүнө кайырчынын чапанын кийген монах Дей Лхасанын өлүкканасын көздөй жанүрөп шашып баратты. Жүрөгү жолдун өрдүгүнөн эмес, көбүнчө коркконунан түрсүлдөйт. Коркунуч болсо бу турмушта боло жүргөндөй дайыма эки жактан тең көкүрөгүн кысат. Биринчиден ал кимдир бирөө өзүн таанып койбосун деп кыпылдайт. Таро Дамема сый катары берген, бакшыныкына окшош, салаасалаа тытык тумакты көзүнө баса кийип алган, бирок өзүн кудум жылаңач бараткандай сезип конулдайт. Кимдир бирөө тааныгысы келсе жөпжөн эле таанып койчудай. Анын үстүнө ал өзү качып чыккан Жохан храмын алыс эмес жол менен кыйгап баратат. Храмдагылар аны чуу салып издеп атса керек да. Далай-ламага керек каттарды алып качкан кишини кантип эле издебей коюшсун. Сөзсүз аны полиция шимшип атат. «Кызык, - деди бул ойлорду ойлоп бараткан кечээги монах, бүгүнкү кайырчы Дей, – мен го мен. Кичинекей кишимин, а биздин ректор эмне болгон? Эмне үчүн ал качып кетет? Түшүнсөм буюрбасын. Балким мен үчүн Далай-лама аны күнөөлөгөндүр? Кылмышкер Дейди таба албаганың үчүн сени жазалайм десе, ошондон коркуп качып кеттиби? Түшүнсөм буюрбасын!