ӨСКӨН ДАНИКЕЕВ:

Алардын жаңы заман, жаңы бийликке көңүлдөрү ак болгон. Жана башта сөзгө иле кетпедикпи, биздин бу эскерүүбүз Иманалы агабызды атайын элибиздин бийик даражалуу Билгир адамы эмес, тек, жөнөкөй бир өкүлүнүн өмүр баяны жөнүндө болубатат. Чынында кайсы гана көрүнүктүү инсанды албайлы, анын коом, калайык-калк үчүн жасаган ишинин негизи ушул жеке турмуш кайнамында болот эмеспи. Айтор, Айдарбеков адамдын колу барбаган бир ыйыктыгы бийик, башкача жан тура.

«Түз өскөн дарак өңгөлөрдөн эрте бой керип, эрте кыйылат» – дейт. Сөздүн нугун кай жакка бура тартканымды туюп жатсаңыз керек? Касирет-кайгы, убайым, балким, тагдырда жазылса жазылар, ошентсе да нак өлүм сымал «айттырып келбеси» анык. Жеке мен ага акылым жетип, түшүнүп турсам да, ары ниетимде ал жөнүндө айткым да, жазгым да келбейт. Мен үчүн ал оор… Ооба, аңгеме, баян, андан кеңирирээк жазылган чыгармаларда аны сүрөттөөгө алган учурлар болот. Бирок айтыбатпаймбы, мен өлүм, өксүк, күйүт жөнүндө ооз ачкым жок. Өзгөчө, асыл агабыз Айдарбек уулу туурасында. Ага коюлган «айып» акыры айгине, адилеттик дегендин көзүнө топурак чачып чыгарылган өкүм ойго келчү нерсеби деги.

Адатта, мындай учурда баарын жаңкы тагдырга сала беребиз. Тагдыр өзүнөн өзү жаралмакпы. Иши кылып, эс-акылың ээн-жайкын жел кайыкка айланып, кайда, эмнеге деген соболго жарытылуу жооп таба албай отурасың да каласың, оозуңан аллаң түшүп. Өңгөнү коёлу, анан бүт өмүрүн, ой-максатын, эл-жери, жаңы турмуш үчүн башын сайган адамга ушундай «мамиле» жасоо, кандай десем… Кайбардык да. Айла жок. Й-е, тагдыр дейт экенбиз. Тагдыры кыйын болду айкөл агабыздын. Бар бүткөн дил, аракетин жумшап, жамы журт үчүн жасаган жакшылыгы жасалма, жалганга айланып, жайында башталган жалаа коңур күздө «так, даана далилденип», СССР жогорку Сотунун барманы менен атууга кетти.

Канча жыл Чоң-Таштын туура тушундагы казынды жарда жаткан жасаты өзү менен бир жагдайда жан кыйган акыреттик жолдошторундай эле аты ыйык Ата-Бейитке коюлду. «Коюлду…» Оңой э, айтууга. Жөнөкөй, кыска. А чынында бу өзүнчө эле бир тарых да. Армандуу адам тарыхы.

Арман азезилдин из кубары белем. Дагы, жамандыкты жамандык ээрчий келет дешет. Кыязы, ырас эле ошондой го. Алиги Жогорку Соттун чечими боюнча атуу менен бирге жоопкердин бүткөй мүлкү «өкмөткө» өткөрүлүп алынат. Шордуу жан а! Кичикен апа канетмек, маңдайына бүткөн кара чечекей Рафасы менен багар-көрөрү жок, бир үйдө жалгыз калат. Кээ-кээде эле алын сураган эң жакын адамдары болбосо, дээрлик эч ким катышпайт, кабар алышпайт. Ким аларга барсын, «эл душманы, эл душманынын бүлөсү» деген…

Кайда карабагын, көзгө комсоо тосмо коргон, ың-жыңы чыкпаган кереңдик. Эмне, эми өмүр дегени ушу кадеми каткан капаста жүрүп өтөбү? Жо-ок! Акырсоңу акыйкаттык да келер. Ага чейин адам, пенде катары Кудайдын буюрган насибин татып, өлбөстүн күнүн көрө жатар да. Кимге бармак, кимге датын айтмак. Же анын арыз-муңун угар, канат алдына калкалаар бирөө-жарымы болсо экен. Өздөрү өздөрүнчө чечишти. Рафа Москвага, окууга кетти. Антпесе… Анын, Рафа Айдарбекованын таржымалы боюнча сөз өзүнчө. А кичикен апа… атагы Ала-Тоо аймагына таанымал алган жары Иманалы, өлүмү табышмак, тун кызы Токтобүбү, те алыска кан күйгөн Ата Мекендик согушка кетип, мына эми-эми гана кайрылып келген Рафасынын азабын тартып жүрүп, ошо согуш бүткөндөн аялдабай дүйнө салды. Боор, тууган деген кандай, «барыга» көз жумуп, тилеп уулу Жүзүмаалы баш болгон агайин-туугандары сөөгүн айылга алып келишип, балалыгы өткөн Байгелдинин Бөксөсүнө коюшту.

Ооба, аныгы акыйкаттык бар экен. Акыры Айдарбеков Иманалы СССР жогорку Сотунун бүтүмү менен 1958-жылы толук акталды. Айдарбеков Иманалы! Баятан а киши туурасында азыноолак кеп салып, өзүн көрбөсөк, сөзүн укпасак да, жөнөкөй, ошол эле учурда эң кымбат, мазмуну эзел эскерүүлөрдү козгоп жатабыз. Эскерүү…

Бу эскерүүлөр менен биз Иманалы агабыздын толук бейнесин; өңүтүсү, ички дил дүйнөсүн өзүнө төп келим кылып бере алдыкпы? Ай, ким билет. Мына сүрөтүн, бет алдынан тартылган, эскилигинен оңуп бүткөн сүрөтүн караңыз. Билбейм, чамасы ушу эң акыркы элеси го. Маанайы өчкөн. Ойлуу. Андан ал: «Туура, туура. Так ошондой болгон…» – деген ырастоо, бир жагынан «жо-ок, жана берки айткандарыңыз жазгырым сөз, жалган дебаткан» сыяктуу. Аны сезип, мен өзүмдөн өзүм мөжүрөп, лам катпай олтуруп калам чекемди мыкчып: