ӨСКӨН ДАНИКЕЕВ:

Уулу ушинтип өмүр сереси, келечек мурат-максатынын алакетинде жүргөндө асыл атасы Айдарбек каза табат. Арга канча, окуусунун аягына чыгып-чыкпай кесиптик билим… саясатка баш койгон тели-теңтуштары менен коштошууга туура келет. Инилери канткен менен жаш. Апасынын колунан эмне келмек. Же ишенер башка кишиси жок. Оокат-жайлары тиги… тоодо мал, түзөңдө «жатакчылыгы». «Атаганат, атасы барда кандай эле! Эми минтип карабайсыңбы, ачылып-чачылып, баш-аягын таппай отурушпайбы жер чукулап» деген кер какшык кепке калбайлы деп, бар күчүн көр тирликке жумшайт. Бармактай кезинен атасынын таалимин алып чоңойгон бала кайдагы бала, кана, ушу эки мүчөлгө толо берди бейм, баарына чыдады. Көпкө барбай оокаты оңолуп, кайрадан тирдене баштады.

Оокат өзү менен. Анын көпчүлүктүн көөнүнө толуп, ишеничине ээ болгону, сыягы, ири алды карапайым калктын камын ойлоп, келечекки беймалал кенен турмушу үчүн алдыртадан азар чегип жүргөнүнөн улам го. Элдин көзү көрөгөч. Көрүп, туюп эле турат. Жаңы кылым мурдагы кылымдарга караганда өзүнүн кандуу калаба, кыйынчылыгы менен туктамал кирип келди. Кайда болсун опурталдуу окуя, көбү азына, чоңу кичинесине сөөмөй кезеген бир шумдук замана. Келеке, кемсинтүү. Баарынан чоң эл эмес, ошо чоң элдин чоңдорунда экен да балакеттин баары. Өз билгендерин кылышат. Кара таман калайыктын ал-акыбалына карап да койбойт.

Карап… керек болсо элин атып, жерин тартып алат. Мына, баары көз көрүнөө жасалып жатат. Кой-ай деген эч ким жок. «Карга карганын көзүн чукубайт». Ана Америка, Британ, Испаныңды кара. Мына Россияны эле алсаң. Аляска, быягы Персияга чейин жетти. Кана, ким, эмне деди? Биз жакка Британы да ыкыс берип, о бир топ айла-амал кылды эле – болбоду. Орус падышасы оңой опкоктон бекен, тороп койду. Мейли торосун, мейли менчиктеп алсын, «болору болуп, боёсу кансын» эми, анан калганын эмне ала салды кылат?

Быяк эле эмес, өз элин деле… айылыбы, калаасыбы, аердегилерин тап-тапка бөлүп, биринин үстүнөн бирин бийлик жүргүздүрүп, билген намазын окушат. Эл ичиндеги ажырым, нааразылыктын башкы башаты мына ушунда экенин Иманалы анчалык түшүнө бербейт. Бирок божомол, божомол. Күдүк…

Улам убакыт өткөн сайын, мына ушул маселе дейбизби, масилет дейбизби, айтор, саясатка баш-оту менен кирип кетти. Ташкен эле бекен, бу өздөрүндө деле «өзгөчө» ойдо жүргөн замандаштары бар экен. Акырындап алар менен да байланыша баштады. Түпкүлүгүндө жамы журттун тагдырын ийри отуруп, түз кеңешкен салтыбызды кайрадан жандандырып, жаңы замандын ыңгайына ылайык өзүнчө бир ээн-элкин «Эл бийлигин» орнотсок деген ыйык парызды карманышты. Акыр-аягы барып, тоолуу кара-кыргыз облусун түзүү эле. Арийне, ал үчүн өзүнчө бир уюмдун болушу керек… зарыл. А кандай? Ырасында бу боюнча биринин да иштиктүү сунуш, тажрыйбалары жок да. «Алаш Ордо», «Солчул эсерлер», «Шура жана Исмалия…» Айдарбеков булардын кайсынысына мүчө болгондугу али күнчө тастыктала элек. Бирок Россиянын коммунисттик (большевиктер) партиясынын катарына 1918-жылы өткөнү белгилүү.

Биз анын кызматы, саясый ишмерлиги боюнча жалпы-жайык даректерге караганда, анын буга чейин көпчүлүк журтка белгисиз болуп келген айрым оозеки айтым, жазмаларына көңүл коюп жатабыз. Анткени бу анын улуттук ири ишмер катары калыптанышына таберик-таасирин тийгизген далил негиздердин негизи да.

А качан, кандай кызматтарды аркалаганын калыс, ары ишине канык адистердин иликтөөлөрүнөн окуп билгенибиз оңдур. Мына бу айтылып аткандар мурдагылардан калган мурас сөздөр. Биз да кетебиз. А кийинкилер кимден эмнени укмак? Андыктан өз кезегибизде биз дагы билгенибизди ортого сала кетсек. Анткени азбы-көппү ал анын адам, атуулдук бейнесин тагыраак тартып берүүгө өбөлгө түзөөр дейбиз.

Кийинки 20–30-ж.ж. жаңы бийлик үчүн өтө оор жылдардан болгон. Жарандык согуш, ортоктошуу, мамлекеттик, ошондой эле жергиликтүү башкаруу түзүмдөрүн аныктоо жана да башка жалпы өлкө алдында турган көптөгөн көйгөйлүү кыймылдар кызуу жүрүп жаткан. И.Айдарбеков саясый жетекчилик, коом кандай талаптарды койбосун, убакыт, учурду текке кетирбей, таңды-кеч жан үрөп, аларды так аткарууга жетишкен. Алгач адеп, калыстыкты карманган.