ӨСКӨН ДАНИКЕЕВ:

Оболку окуялар, ошол окуя, өнөгөлүү өзгөрүштөрдүн күбөлөрү болгон адамдар улам убакыт өткөн сайын унутула баштайт тура. Эмне үчүн? Эми ал айтпаса да белгилүү да. Турмуш… Мына, башканы коюп, Улуу Октябрдан кийинки жергебизде болгон өзгөрүүлөр, аларды жүзөгө ашырган атуулдарыбыз туурасында маалыматыбыз канча? Билбейбиз. Бүгүн ал аста-аста өз ыраатына келе баштагандай.

Оозеки айтымдар туруптур деңизчи, а басма сөздө канча ой, канча пикирлер басылып чыкпады. Талаш жок, басымдуу көпчүлүгү айгине. А кайсы бири жоромол, каңшаар калыбындагы айыңдар. Мен алардын бирөөнө гана токтолоюн.

Бу толугу менен эч күнөм санагыс, нукура чындык деп айтуудан алысмын. Турмушта төгөрөгү төп келген не бар дейсиз.

…Иманалы Айдарбеков. Эми, туура аталышы ыйманаалы да. А киши жөнүндө бечара атам о узун сабак кеп салып берер эле. Апам андан бетер. Ылымсынуу, анан калса, аял затына артыкча мүнөздүү го!

Бир ата – Сарбандан эмеспи алар. Жазма кабарларда И.Айдарбеков жөнүндө өтө аз, ары так эмес маалыматтар берилген. Алсак, расмий таржымалында «Иманалы Айдарбеков 1884-жылы Пишпек уездиндеги Аламүдүн айылында төрөлгөн» – деп ката жазылган. Ал ошол 1884-жылы Бишкектин кыбыла жагындагы Кызыл-Үй кыштагында төрөлүп, кийин азыркы Байтик айыл өкмөтүнө караштуу Кайырмага көчүп барышкан тууган-туушкандары менен. Бул, арийне, анчалык деле көңүлгө аларлык тактоо эместир, бирок эске алып коюу зарыл. Ал, алгач ирет өзүнүн мамлекеттик ээлигине жетишкен элибиздин эр-азаматтарынын бирден бири. Аны жакындан билген киши жок азыр.

Бизде учурунда ошолордон укканыбыз боюнча алган оозеки асерибиз гана. Буга да шүгүрчүлүк. Өзүбүзчө жоромол кылганыбызды кашкайган чындык катары көрсөтүп, жасап-түзөп, абийир алдында күнөөгө батпайлы. Келечек муундун кээр сөзүнө калбайлы. Акты ак, көктү көк дейли. Алардын, ата-агалардын баскан ар бир кадамы, айткан ар бир сөзү биз үчүн үлгү, ыйык ыроо.

Иманалы Айдарбеков он тогузунчу, жыйырманчы кылымдар тогошунда эс тартып, коомдук турмушка аралаша баштаган. Анын коомдук, саясый ишмерлигине бир кылка токтолуп олтуруу анча орундуу болбостур. Ал атайын иликтөө жүргүзгөн ийги илимпоздордун иши. Мен жөнүнчө, анын инсан катары калыптанышы, жарандык жагдайына тикелей таасир эткен учурлары туурасында гана кеп сала кетсем деген ниетим.

Ооба, ал XIX кылымдын аягы, тактап айтканда, 1884-жылы келген экен бу жарык дүйнөгө. Эл аралык абал, айрыкча империялык мамлекеттер ортосундагы тирешүү, аймактык талашып-тартышуу күчөп турган мезгил. Ошол талашып-тартышуу, атаандашуунун алкагында кыргыз жери да болгон. Падышалык Россия 1860-жылдардан тарта акырындык менен, адегенде Жети-Суу, Көл, Теңир-Тоо аймактарын, андан соң бүтүндөй Ош тарабын өзүнө каратып алган.

Өңгөнү коёлу, ошол кезде өзүнчө болуштук болуп турган Күнтуу элин түп көтөрө Тогуз-Торого көчүрүп жиберүү эле эмне деген жосун. Бул жеке бирөөнүн, же жеке бир уруунун кызыкчылыгынан улам чыккан нерсе эмес, түбү барып алиги империялык күчтөрдүн көксөөсүнө такалып атпайбы. Бул көптөгөн көйгөйлөрдүн бири гана. А башкалары канча…

Иманалы аганын ошо чакта кемелине келип калган чагы. Инилери: Ниязаалы, Жунушаалы деле кол арага жарап калышкан. Өзү кичинесинен эле ар нерсеге ийкем, идиректүү бала болуп чоңоюптур. Айыл арасындагы агайиндик алака, өз ара өнөктөш оокат өткөрүү турган иш деңизчи, а ага да ичи чыкпай, жамаатташ тайпаларда кандай масилеттер көтөрүлүп жатканына көңүлүн артат. Көптү билгиси келет. Атасы Айдарбек оокат-жайы ашып-ташыган бай болбосо да, биердегилердин бардар дегендеринин бири. Бардарлыгы – бардар.

Бирок ал айлана-тегерекке, өзүнүн айыл-апасына алымдуулугу, жугумдуулугу менен Айдарбек атыккан адам экен. Бирди-жарым бийлик төрүн ээлебесе да, өнөгө сөзү өтүмдүү. Анан да качан болсун караан, бел тутар агасы Азамат турбайбы аркасында. Азамат жөн кишилерден бекен, өңгөнү мындай кой, керек болсо Байтик баатырдын өзү менен тике багып, тил табышкан киши. Арийне, ал эле дейсизби, Күнтууда андай аттуу-баштуулар аз беле? «Басыгынан жазбаган» Базаркул, Илебай, Сагынбай… Ар кими эл арасында өздөрүнө татым ак сөз, атакка ээ. Бирок Азамат деген азамат!