ҮМҮТ КУЛТАЕВА:

“Кененсары оор күрсүнүп, өзүнө-өзү сүйлөдү:

— Ал эки саамайы Эржан менен Худайменде болгондо… Эндиги кезек Норузбай экөөбүз го? Андай болсо…

Көп чекиттин ордуна каармандын “баары бүттү” – деген сөзү айтылбай, ичтен кайрыганын байкоо кыйын эмес. Чынында да түш Кененсары өзү жоругандай болуп чыкты. Жазуучунун Бопухандын түшүн негиз кылып Кенесарыга “түш көрсөтүүсү” тарыхый кырдаалдын көркөм иликтөөгө негиз болгон мыкты ойдон жаратуу десе болот. Түштөгү Кененсарынын “үркөрдү кармай албай калышында” эң сонун идея бар. Асмандагы бири-биринен бөлүнбөгөн топ жылдыз – кыргыз элинин улуттук биримдиги, ынтымагы. Чынында да кыргыз уруулары бул сапар өз ара бекем ынтымакта болушкан. Казактарга элчиликке барган Тыналынын жеңиштин камсыз болушунда ролу чоң. Анткени казак колу жеңилип, качып баратканда “жол көрсөткөн” Тынаалы аларды Мыкандын сазына салдырып, сордуруп жиберген.

Кыргыз элинин тарыхый эс тутумундагы түштүн мааниси, анын эпикалык чыгармадагы функционалдык кызматын пайдаланып, Т.Касымбеков да түш аянын каармандын тагдырына салынган төлгө катары колдонгон. Буга “Сынган кылыч” романында башкы каармандардын бири — Нүзүптүн түшү мисал боло алат.

Нүзүп салынды аялдан туулган бала болуп чоңоюп, атасынын теңсинбеген мамилесине ызаланып, өзүн-өзү курчутуп, намысына келип чыйралып, адам катары калыптанышында улут үчүн да намыздануунун үрөнү бар эле. Бул анын тагдырын тобокелге салып чечкен биринчи чечими – 40 байталга күлүк ат алмаштыруудан бир көрүнөт. Каармандын жан-дүйнөсүндөгү ошол “намыс үрөнүн” анын таңга маал көргөн шумдуктуу түшү өстүрүп жиберген. Ошондо Нүзүп түшүн жорутууга уламаларды чакырып, мал союп, кийит кийгизип сыйлоо сыяпатында бул сый эмнеге багышталганын эл түшүнбөй, мейманчылыктын аягында, “бетке бата тартыла бергенде, Нүзүп улагага сыңар тизелеп олтура калып” көргөн аянды жарыя кылган:

— Эң бийик көкжашыл тоолордун үстүндө жүргөн экенмин… Бир тоодон бир тоого аттайм… Бир тоодон бир тоого сунсам колум жетет. Бир тоодон кыйкырсам бир тоонун кийиги шагырап үркөт … бул эмнеси? … Бирок түзүк моокум канбады … Бат ойгонуп кеттим.. бул эмнеси? … — деп “жүрөгү алып учуп,  көздөрү диртилдеп”… түшүнө жооп күттү. Ак сакалдар ыңгыранып шумдуктуу түштүн жообун жөндөп таба албай турганда, шар кескен курч кылычтай сөзү менен өзү жооруп жиберет. Жооруганда да “ эң бийик тоолордун үстүндө жүргөнүн — мартабам көтөрүлөт экен, бир тоодон бир тоого аттаганым, бир тоодон сунсам колум бир тоого жеткени кулачым узарат экен, бир тоодон кыйкырсам бир тоонун кийиги шагырап үрккөнү — бийлигим чоң болот экен… хан болот экемин… Омийин, аллау акбар!” — деп аздектеп жүргөн тилегин, беттеген максатын, көмүскө сырын ачык айтты.

Ошол түштөн кийин Нүзүп тынч жүрө албай, кандайдыр бир улуу максатты эңсеши кыргыздардын Коконго болгон улуу сапарын баштоого алып келди. Демек, тарыхый окуянын башталышына, каармандын тагдырын тобокелге салып, улуу ишке бел байлашына алып келди.

Каармандын тагдыры түш аянында алдын ала айтылып калган. Нүзүп өзү жоругандай, көтөргөн мураскор ханы менен, курал, туусу, жер жайнаган колу менен Коконго кыргыздын байыркы жоокерчилик доорунун сүрүн алып кирип, ордонун кылымдап бекемделген саясый пайдубалын солкулдатып турду. Аз убакытка болсо да өзү ойлогонундай максатына жетип, эки элдин ортосунда каардуу бийлигин жүргүзүп, көп нерсени тартипке келтирди, хан болбосо да, хан таасиринде кыргыздардын ордодогу кызыкчылыгын коргоду. Нүзүптүн жеке тагдырында башына бакыт кушунун келиши менен эл тагдырында жакшылыктын жышаанасы келип, улут намысы мурункудай кордолбой калды.

Дал ошол түштөгү аянды Нүзүп да, Кененсары сыяктуу эле максаты кыйроо алдында турганда — өлүм астында турганда эстеди: “Баары келди. Баары өзүм жооругандай келди… Аттиң ошондо моокум канбай калды эле, бат ойгонум кеттим эле… Мына бу да келди…” (126-127-бб.).