ҮМҮТ КУЛТАЕВА:

Чыгармада жазуучу пайдаланган түш, сөзсүз, кандайдыр бир окуя менен байланышат. Каармандын тагдырында маанилүү бир өзгөрүү (жамандык же жакшылык) болот. Мына ушул эпикалык салтка жараша Талмыз кыздын түшүнөн кийин кыргыздын мерген жигиттерин уудан чарчап, уктап жатканда парсы жоокерлери туткундап, падышасынын алдына айдап кетиптир. Талмыз кыздын түшүнөн ойгонгондогу коркунучтуу, өкүнүчтүү сезим ушуну менен түшүндүрүлүүгө тийиш. А бирок кубанычтуу сезими да бар эмеспи. Демек, туткундалган жигиттер бошотулууга тийиш. Анткени, Талмыз кыздын түшүндөгү кооз канаттуу конгон карагайдын учу колуна жетип жатпайбы. Түшкө жараша Талмыз кыз не бир кереметтүү окуялардан кийин, бардык тоскоолдуктарды жеңип, туткундалган жигиттерди бошотот. Демек, көркөм чыгармаларда каармандын түшүндө берилген аян, сөзсүз, кийинки окуялар менен бекемделет.

“Көчмөндөр кагылышында” түш көрүүнүн чыгармадагы көркөм функциясын К. Осмоналиев бир топ ийгиликтүү интерпретацияга алган. Алардын ичинен тарыхый негизи бары Кененсарынын кыргыздарга жортуулга аттанар алдындагы өзүнүн жана карындашы Бопукандын түшү.

Тарыхый маалыматтардан белгилүү болгондой, Кененсары адегенде кыргыздарга элчи жиберген. Келген элчи орус деген көп эл каптап келатканын айтып, “…кыргыз-казак эзелтен эл четинде, жоо бетинде көбүнчө сүйүнүчүбүз, жакшылык-жамандыгыбыз, жыргал-кубанычыбыз тең, мал-жаныбыз аралас эл эдик. Биригип жоого каршы күтүнөлү, казак-кыргыз биргелешсек Ташкен, Кокон, Самаркан биздин ыктан көп кетмейди, мен элчимин, хандын буйругун айттым, эгерде бирлешмесеңер сендерге көп күч келер, Кененхандын тапсырганы осы сөз”, – деген кабар келген соң, кыргыздар  чаар атка жолборстун терисин жапкан тартуусу менен Тыналы баштаган  элчилер Кененсарыга барган күнү “бөлөкбайдын боз балдары (кыргыздардын тентек бөлөкбайлары)” казактын жылкысына тийип, ортодо мамиле бузулат. Кененсары буга ачууланып, барган элчилерди барымтага алып, жол көрсөтүү үчүн пайдаланмак болот. Бирок жортуулга аттанарда “Бопуйкан деген карындашы “түшүмдө саамайым өрттөнүп кетти, кыргызга аттанбаңыз” деген (Б.Солтоноевде 4-б).  Бопукандын ушул түш көрүү фактысын жазуучу “Көчмөндөр кагылышында” эки тарыхый инсандын (Кененсары жана Бопухандын) түшү менен берген.

Кыргызга аттанар алдында Кененсары эски ырымы боюнча энесинин үйүнө келип түнөйт да, эртең менен түнү бою баласына жеңиш тилеп отко табынып таң атырган эне байкуш жүрөгү жамандыкты сезгендей уулунун түшүн сурайт. Кененсары түшүн айтат:

— Ийе, Шеше! Түшүмдө асмандан жылдыз терип жүрүпмүн… Канчалык аракеттенсем да, үркөрдү алалбадым. Салаама тийип, уучума уушталбады. …Бу не деген түш, жоруйсузбу?

—  Карагым! Анабу четинен терген жылдызың өзүңүн казактарактарың гой. …Ал энди, үркөрдү уучтай алмаганың… кыргыздарды багынта алмайт окшойсуң. Жортуулуңду баштабай ак койсоңшу?!

Ошол күнү аттанаар алдында оозуна наар алалек карындашы Бопукан да үстүнө кирген:

— Агатай! Түндө түшүмдө төрт тал саамайым өрттөнүп кетти. Жортуулуңу токтот, тилим алып, – деген (романдын 153-154-бб.).

Убагында маани бербей апасын ызат кылып, сүйлөй албаса да, анын эсесин карындашынан чыгара катуу кагып, жолго чыгып кеткен Кененсары бул түш түш эмес эле аян экенин кеч түшүндү. Ишенген баатырлары – жакын туугандары Эржан менен Худаймендини жоготкон күнү сезди. Бир жагынан жоготуу, экинчи жагынан түш аяны туура келген жеңилүүнүн башталышын туюп-билген акыл-сезими анын дилин оорутуп, көңүлүн эзип турду. Бул жөн гана каармандын ой санаасы, романдагы психологизм эмес, чынында да чыгармадагы эпизоддук окуянын (казак-кыргыз чабуулу) чечилиши эле.  Кененсарынын бул санаасында келатканда кутургандай “көрүстөндү ачып, Канайдын сөөгүн чачып, кош бойлуу келиндердин тирүүлөй курсагын жарган” зөөкүр деминин илеби сууп, айласы кеткени байкалат. Каармандын драмалык кыйроосу өзүнүн түш жоруганынан ачык көрүнөт: