ҮМҮТ КУЛТАЕВА:

“Кокон от менен курчалган. Көз жетпей сансыз оттор жылтылдап, асмандын жылдыздары бүт күбүлүп Кокондун тегерегине түшүп калгандай. Бирде алыстан бүлбүл этип, бирде күчөгөнсүп балбылдап, биринин шооласы бирине уланышып, асманга көтөрүлүп турду. Жакынкы оттордун жээгинде буттарын тартайтып кишилердин караандары жүрдү, бирин бири чакыргансыган добуштары, аттардын кишинегени ава менен калкып келип жатты. Чептин ич жагы капкараңгы. Сыпайлар турган жерлерден башка жерде бир дагы жылт эткен жарык жок. Дарактар кара кийген зайыптай үңкүйүп, тамдар эски бейиттей бозоруп жатты. Ибрагим Хайалга муздак тийди.” (75-76-бб.). Караңгылык бир жагынан каармандын көңүл жагдайын түшүндүрсө, экинчиден, хан тактысынын саясый абалын мүнөздөөнүн символикалык көрүнүшү. Автор колдонгон “асмандын жылдызы түшүп калгандай”, “кара кийген аялдай”, “эски бейиттей” деген салыштыруулар Кокон бийлигинин элге түзгөн жагымсыз атмосферасын, алардын ортосундагы муздак мамилени түшүндүрөт. Түнкү кунарсыз, коркунучтуу көрүнүш – кандуу кагылыштарды талап кылган тарыхый доордун жүзү.

“Сынган кылыч” романында оттун “сырын” адаттагыдай душман өзү сурабайт. Касымбековдун чыгармачылыгына таандык стиль менен жазуучунун кабарчылары – каландерлер бул сапар “от кабарчыларынын” ролун ойношот. Оттун сүрү түңкү караңгылыкка сиңип, айлананы коркунучка бөлөп, келген элеттиктерге эле дем бербей, календердин да кайратын шакардай кайнатып, Ибрагим Хаялды тике каратып турат.

— Айт тез, кай тараптан келдиң?

— Тигил тараптан…

Каландердин жылтылдаган сансыз оттор жакка ишара кылганы Ибрагим Хаялдын жүрөгүн болк эттирди. Анын иреңи кубула түштү. Билдирбеске тырышты.”

Оттун “сырын” ачууда апыртуу, күчөтүү сөз каражаттары колдонулат. Календер от жагып жаткандар тоолуктардын болгону сол канаты, оң канаты дагы келмекчи деп түшүндүрдү. Эгер “Көчмөндөр кагылышында” кишиси жок эртеден кечке сүйрөгөн карагай-талга от коюп, ар биринде отуздан киши деген сөз жок жерден кошулуп айтылса, Кокондогу ар бир отто бирден паңсат (500 киши) деп кишинин саны апыртылып, оттун сүрү дагы күчөтүлүп, жоокерлик айла-амалдын каражаты катары сүрөтөлөт.

(Уландысы бар)

Үмүт КУЛТАЕВА, филология илимдеринин доктору