Эстен кеткис элестер

— Тамак даярдоо керек. Менин үйүмдө баарына орун жетпейт, аларды Жаңсуй йаң тоопканасында сыйлоого туура келет. Балким, алардын курсагы тойгондун жообуна бизди «ишенимдүү букаралар» катары кабыл алышар. — Йао зоң табиятынан терең киши эмес, анын үстүнө бала кезинде ар кандай куралдуу күч менен келген колду тамак жана суусундук менен тосуп алуу керек, – деген үй-бүлө тарбиясында тарбияланган адам. Ваң абышканын сөзүнө караганда Йао зоңдун атасы узун чачтууларга кезигип калганда, алардын бутуна жыгылып, ырайым сураган; болгондо да чекеси менен ушунчалык жер сүзгөн экен, чекеси жерге катуу тийип, анысы шишип, каздын тумшугундай кызарып чыгыптыр. Ал ошентип кара башын сактап калган, ал гана эмес, узун чачтууларга ашпозчу болуп иштеп, өзүнө ыңгайлуу шарт түзүп, байыган экен.

Узун чачтуулар талкаланганда, качып кетүүгө үлгүрүп, акырындап шаарда кымбат үйлүү болууга жетишкен. Йао зоңдун бир сый тамак берүү менен «ишенимдүү букара» болууну эңсеши, албетте, анын акылы атасына караганда тайкы экенин далилдейт.

— Мындай куйтулар үчүн кылым дайыма кыска болот; “Гаңжиан йижылуну” барактап көрсөңүз, алар качандыр бир убакта мөөрөйгө жетти беле? Жеткен эмес. Кээде майда нерселерге жетсе жткендир. Албетте, аларды тамак менен сыйлоого болот. Бир гана иш мындай, Йао зоң байке! Сиз эч убакта тизме түзбөйсүз, бул милдет башчыныкы, ага бериңиз.

— Туура. А сиз, агай, мен үчүн “Бизге баш ийгендер” иероглифин жазып бериңиз.

— Сиз эмне, ушундай нерсеге кантип шашууга болсун! Алар келип калган күндө дагы биз жазганга жетишебиз. Анын үстүнө, Йао зоң байке, менде бир ой бар: аларды каарданууга жеткирүүгө, албетте, болбойт; ошол эле учурда аларга жакындоо да туура эмес. Өткөндө “чачтуу козголоңчулар” чатак чыгарган кезде, эшигине “шүн мин” (бизге баш ийген букаралар) иероглифин чаптагандарды да алар караган жок. Ал каракчылар чегингенден кийин чаптагандар өкмөттүк куралдуу күчтөн жапа чегишпедиби. Алар келгенче күтүү керек. А сиздин кадырлуу туугандарыңыздын өтө алыс кетпей, эртерээк башка жакка кача турганы оң.

— Абдан туура, абдан туура. Мен Жаңсуй йаң тоопкансына барып, кечилди эскертейин.

Йао зоң жагдайды жакшы түшүнбөй эле, бирок биздин мугалимге болгон урматы толкуп-ташыган бойдон кетти. Чын эле “биздин Кашкабаштай акылдуу адамды шаардан таба албайсың”, – деп адамдар бекеринен айтпайт көрүнөт. Мугалим эч бир зыян тартпай туруп, кандай доор болсо да ыңгайлаша алат. Паньгу жер менен асманды жараткандан бери сансыз согуштар менен кандуу жүрүштөр канча орун алмашпасын, тополоң менен бейпилдикте, мамлекеттик өнүгүүнүн гүлдөшү менен төмөндөшүндө Кашкабаштын тукуму суудан кургак чыкты: күрөштөрдө өлгөн жок, мыйзамдуу мамлекетти коргой беришти; алар козголоңчулар менен биригип кеткенкендиги үчүн да, кыйроого учураган жок. Ал бүгүнкү күнгө чейин жакшынакай жашоосун улантууда – мына дале ал “жолборс терисинде” салтанаттуу олтуруп алып, бизге окшогондорго Конфуций жетимиш жашында гана эч бир жобону бузбай туруп, жүрөктүн каалоосун аткарууга үйрөнгөнүн чечмелеп олтурат.

Азыркы эволюционизмдин жактоочусу мунун баары тукум куучулуктун иши демек; биздин оюбузча, Кашкабаш өзүн сактап калуунун искусствосун китептен үйрөнүп алгандыгы шексиз. Андан башкача болушу мүмкүнбү? Мына мен, Ваң, тарбиячым Ли – баарыбыз тукум куучулукка көз карандыбыз, терең акылдуу боло албайбыз.

Йао зоң бизден бөлүнгөндөн кийин Кашкабаш китебин жылдырды да, аза күтүп тургандай жүз көрсөтүп, шаарга үйүнө кетерин жана менин бош экенимди айтты. Мен жыргай түштүм да, өзүм жакшы көргөн даракты көздөй секирип чуркадым. Мени мээ кайнаткан күндүн ысыгы да иренжиткен жок, анткени ушул дарактын алдындагы бир кертим жердин мен каалагандай карамагыма өткөн минуталар өтө сейрек болор эле. Көп өтпөй Кашкабашты көрдүм: буюмдары салынган чоң түйүндү колтугуна кыса шашып баратыптыр. Мурда мугалим үйүнө жылдын аягында жана майрам күндөрү гана барчу, барганда сөзсүз “Баминшучаонун” бир нече томун ала кетчү. Бүгүн болсо китептер үстөл үстүндө жатат, анын ордуна эски сынган сандыкта сакталчу кийим-кечесин мугалим бүт алып кетти.