Касымалы Жантөшев: Чолпонбай

1942-жылдын кыш айлары кыйгап, жаз айлары жандай алып, жай айлары аяктап калган. Чолпонбай жүргөн биздин бөлүк Дон өзөнүнүн чыгыш тарабына жайгашкан. Душмандын күчү Дондун батыш тарабында.

Эмне үчүндүр бүгүнкү күн күндөгүдөй эмес. Утуру сыдырым жел жүрүп, сумсайган сур булуттар каршы-терши көчөт. Каркылдаган карга, шакылдаган сагызган, чырылдаган чымчык жок. Тек Дон өзөнүнүн жака-белинде эч кандай жандар жаралбаган сыяктуу… замбиректер күрсүлдөп, миномёттор ызылдайт. Пулемёт, автоматтар тытырап, мылтыктар тарсылдайт. Ажалдын кабарын айткансып, асманда октор зырылдайт. Белгисиз токой, чөп-чар арасынан, арык-чөнөк, окоп жана дзот ичине ок чачылат, асмандан каршы-терши учкан октор бирине-бири кагылат. Тек алда кандай шумдуктуу куралдар каарданып, от менен октун кыяматын жүргүзүп жатат.

Дондун чыгыш тарабындагы жээгине караганда батыш тарабындагы жээги бийик, 100-120 метр чамаларындагы боз ала чаптуу жер. Ошол кашатка чыгып, Дондун чыгыш өйүзүн караганда, он километрлеген ачык мейкиндиктер көрүнүп турат. Аркы гана өйүз эмес, ошол кашаттын алдындагы боз ала чаптуу боорлор жана жарлардын бардыгы даана көрүнүп турат. Дал ошол кашаттын башына орношкон душмандын дзоту бар. Ал дзот абдан көрүнбөй тургандай бекемделип жашырылган. Дзоттун кенедей тешигинен тиги биздин бөлүктөргө карап, ажалдын оту күйүп, огу атылат. Ийинден шыкаалаган сокур чычкан сыяктуу, ооздорун тешиктен чыгарып, душмандын пулемёту жана автоматтары тытырайт.

Дон суусун кечип өтүп С. селосунун алдындагы бийиктикти ээлеп, анан С. селосун алуу үчүн биздин бөлүккө приказ берилди. Албетте, приказ – приказ!..

Бул приказ – Ата-Мекендин приказы… Бул приказды командирлер жана боецтер сыймыктанып аткарышат.

-Өлүм үчүн же гүлдөй турган өмүр үчүн ким барат? – деген үн угулганда:

-Мен, жолдош лейтенант! – деди Чолпонбай. “Мен” деген сөздү айтууга баары камынса да, Чолпонбай бардыгынан мурда айтты.

Бул баатыр үнгө таңдангандай командирлер жана боецтер жалт карай салды.

“Баатырдын көркү – маңдайда, чечендин көркү – таңдайда” деген макал эстерине кылт этти.

Чолпонбайдын камырабай күлүмсүрөп турушу, жазы маңдайынын жаркырашы, коюу кара кашынын алдындагы терең кабагы, оттуу кара көзү, барбайыңкы тарткан мурду, калбайыңкы келген эрди карап тургандардын эт жүрөктөрүн элжиретти. Командир Чолпонбайды кучактап, маңдайынан өптү да:

-Баргын, Тянь-Шандын барчыны! – деди. Чолпонбайга карап тургандардын баары суктанышты.

Арадан бир мүнөт да өткөн жок. Чолпонбай өзү сыяктуу азаматтар менен бирге жөнөп кетти, бирок көрүнүп жөнөбөстөн, жашынып басып кетишпестен, боорлору менен жылып кетишти, тек анда-санда чөптүн башы былк эткен болот. Бир нече секунддан кийин Чолпонбайлардын дабышы да угулбай калды.

Элин, жерин сүйгөн Чолпонбай бир жерге келип токтой калды, себеби алдынан кеңдиги жыйырма метрдей чөпсүз такыр жер жолукту.

-Бул такырдан жылып да, чуркап да өтүүгө болбойт. Душман көрүп калат. Демек, алаңгазарлык кылып, душманга көрүнүп калак, анда биз Ата-Мекендин алдында командованиенин ыйык милдетин аткарбаган болуп табылабыз. Ошондуктан бул такырды айланып өтүш керек, – деди Чолпонбай.

Бир аз убакыт өткөндөн кийин, Чолпонбайлар Дон өзөнүнүн чыгыш жээгиндеги камышка келип токтошту.

-Жолдоштор! Сүзүп өтүп, наркы чапка жармашуудан башка эч чара жок. Жүргүлө – деп, командир сууга карай жылды.

Ажалдан коркпогон баатырларга айланадагы бардык нерсе таңданып карагансыйт. Жүрүп отурган жел тынды. Дон өзөнү акканын токтотконсуп мелмилдейт. Кандайдыр шумдук күткөнсүп, гүлдөр башын ийип, чөптөр солк этпей, камыштар катып калган сыяктуу.

Чолпонбайлар жабылып сууга киргенде, каардуу душмандар көрүп калып, автомат жана пулемёттон ок жаадырды. Мемиреген суунун үстүнө жааган мөндүр кандай болсо, Чолпонбайларга каршы атылган октун келип сууга түшүп жатышы дал ошондой эле…