Арслан Койчиев: Тагдыр жөнүндөгү ыр

Эми минтип ошол шыбырап айткан бир ооз сөзүнө зар болуп турганын карачы.

Көйнөктү үстөлдүн үстүнө эндейинен жайып, жибинен жанган шурудай чачылып кетчү буюмду кармагансып колунун учу менен этиет кармап бүктөй баштады. Бир барак кагазга он сап ырды көчүрүп жазып, кошо кыстарып койбосо, бир жери кемип, белеги белекке окшобой калчудай.

IV

Ал эми М… – нын кытайдын айдар чачтуу черүүсүн жыкмагы өзүнчө аңыз.

Жанагинтип үрөйдү учурган орустун аскеринен чокмор менен жыга чаап кутулганда, Шамшынын алкымынан кууп жетип, элине кошулган. Будуң-чаң түшкөн калың журттун алды ашууну беттей чубап, үркүп алышкан экен. Ага-тууганы үрпөйүп, “ошончо катылган соң орус соо коймок беле, өлдү го” деп түңүлүп, ал ортодо байкуш энеси чыркырап боздоп, көз жашы да кылып ийген окшойт. Курбусу экөө үрккөн элди Шамшынын этегинен кууп жетип, алты саны аман келип кошулганда, жарданган урук-тууганы көргөн көздөрүнө ишенбей, көрдөн туруп, тирилип келген кишилерди көрүшкөнсүп, ооздору араандай ачылган. Ал эми, эргилчектен ызырына аттап кирген орусту кылычын кере шилтегенге үлгүртпөй, как чокуга уруп өлтүргөнүн угушканда, таң калгандан жакаларын карманышып, ирмемге эле илээлеп, олку-солку болгонунда курбусу экөө тең ичеги-карды эшилип, кулачтаган бойдон кара жер кучактап жатышмагын эшитишкенде андан бетер айран калып, “колдоочуңар бар тура, периштеңер колдоптур, атаарбак колдоптур!” дешип дуулдашкан. Ошондо, “түкүнчө элдеги баланчанын карууга кирген он беш жашар баласы орусту чаап өлтүрүптүр” деген сөз дүрбөгөн элдин учукыйрына чейин желдей тарап, аңыз болуп угулуп, “баатыр, эр өлтүргөн баатыр” аталды да калды.

Ошол күнү качышты. “Аскерге бастырдык! Журтта турбагыла!“ деген кабар тарады күлдө журтка.

Көрсө, Алматы менен Ташкенден жасагын айрып чыкканда эле “ушу сениби, кыргыз!” деп кекене аттанып, көчмөндүү кыргыз тукумун кызыл уук кылып чаап, жумшактан күлүн, катуудан казанын калтырбай ойронун чыгара жазаламак үчүн оголе көп аскер келгени, туш тараптан кысып, тирүү жан койбой кырып-жоюп жаткандагы кабары узун кулактан угулуп, эл чыдабай, Чүйдүн ичи башынанаягына чейин түрүлө үркүп, ал ортодо жакшылар кытайдын чегиндеги ата-бабадан калган эски конуштарга кире качып, баш батыра турууга сөздү токтотушкан экен. Токмокту камалаган анча кол эмне эле алды-артын карабай дыргаяктап качты десе, жардамга чукулунан жете келген жазалагыч аскердин огуна түз эле барып кептелишкен тура.

Будуң-чаң түшүп самсыган эл ортодо үч конуп, Какшаалдын ак жалтаң тоолоруна жеткени эсте. Оболу “баланчанын эли Ак-Шыйракты бет алды”, “түкүнчөнүн эли Беделди ашмакчы экен” деген сөз угулган. Аңгычакты “көрүнгөн туу белде кытайдын жарактуу черүүсү кароолдоп турат имиш, жол тосуп турат имиш” деген кеп желдей тарады. Буйдалып калышты. Такоолдогу мергендердин бири:“сары изибизге чөп салган жазалагычтар чукул келиптир!” деп кыйкырганда, удургуган эл шашып, сай-сайды өрдөп жөнөй беришти. Жүк артылган өгүздү ашыгычтуу жетелеп, кокуйлаган энесин ээрчиткен М… ээн коктуга кирген. Элден адашып калышыптыр. Ашууну туштап кете берген.

Жалгыз черүү жол тосту. Жаш курагы жыйырмадан озуп-озбогон, бетинин чүкөсү чыккан, чычаладай кара, кынжыйган арык кытай экен. Кундагы кыска мылтыгы бар оң ийнине асынган. Этеги шыйрактан, тик жакалуу чапан кийинген. Шоңшойгон чокусуна кондурган тегерек баш кийиминин алдынан бир тутам айдар чачы чубалып, далысына түшүп туру. Колуна кармаган кере карыш канжасын кере-кере соргулап, үйлөгөн сайын оозунан да, эки таноосунан да көк түтүн бурулдайт. Жүлжүйгөн көзүн жылтыратып, бирдеме деп чаңкылдады. “Жаң-жуң, жаңжуң!” деп жаңырды кулагына. Колун серепчилеп, орой жаңсады. Анысын да түшүнгөн жок. Ниети кара, ой-санаасы бузук туюлду.

Жакындап келип, аңырайып караган М…ны “ай-буйга” келбестен алка-жакадан алды. М… дагы моюн бербей, тигинин мылтыктуу экенине кайыл болуп, жакасына чап жармашты. Каруулаша кетишти. Мотурайган немени камгактай алып ыргытам деп ойлосо керек, айдар чачтуу черүү чалып жыгайын дегенинде, М… буйтап бутун ала калып, жамбашка алып жыгайын дегенинде, белинен артка тартып булкунуп, алпурушту. Ары булкуса ары булкуп, бери булкуса, бери булкуп, “талп” этип жыгылып алдында калбастын айласын издеп жулмалашты. Беш-алты жаш улуу неме улуулугун кылып, М… алдырып ийе калгансыйт. Эки аягына бекем таканчыктап, эптеп жыгылбастын айласын кылат. Корккону – мылтык. Жыгылса эле, жыгылган жеринен тургузбай, мылтыгын көөдөнгө кадап, ит аткандай торойто атып салчудай. “Жыгылбасам экен” дейт, “жыксам эле” дейт. Ошентип ойлоп, оюн жыйгыча, тигил кытайдын оң колу бошой түштү, айдар чачы асманга серпилип, мылтыгы ийнинен алыс ыргып, “күп” этип эле чалкасынан кулап, талпактай болуп алдында калды. Үстүнөн баса жыгылган М… кайра тургузуп ийбестин айласында болгон салмагы менен жерге ныгырып, бир колу менен муунтуп, бир колу менен жанталаша жерди сыйпалап жиберип, колуна кырдуу таш тийген экен, кырдуу таш менен чыкыйга урду. Тырпыраган черүү ачуу чыңырды. Бирдеме деп чаңкылдады. М… чыкыйга эки кайталап урду. Чыкыйы оюлуп-жарылып кетти окшойт, канжалаган черүүнүн көздөрү кылайып, туйлаганы токтоду. Безеленген энесинин үнү угулду төбөсүнөн. Боюн жыйрыган М… өйдө болуп, эси эңгиреп отуруп калды. Черүүнү сулатканына ишенип ишенбей, башын көтөрүп, безилдеп сүйлөнгөн энесин карады. Энеси күйпөлөктөп, кытайдын эки бутун түрткүлөп, каяктандыр чырмалып-оролуп калган үзүк боосун жыйнап жүрү. Ошондо түшүндү. Түтпөй кеткен байкуш энеси үзүк боосун ала калып, черүүнүн аркасынан шап келип, эңкейе калып, эки аягына үзүк боону шыйрактан айланта чалып ийип, белине курчанып, керилип туруп тартып жиберген тура. Эки буту бирдей тушалган черүү кытай ошон үчүн теректи жыккандай “күп” эте кулаган тура.