Арслан Койчиев: Тагдыр жөнүндөгү ыр

Эстей элегинде эле көзү илинип, кирпиктери чапташты. Уйкунун дарысын жуткансып көшүлүп уйкуга кетти.

VI

Чийкил сары, көзү көк, оң жаагында эти шыла чабылгансып, кийин бүткөн жарааттын кыйгач тырыгы бар, шыргыйдай узун орус жигитти эки эле ирет көрдү өмүрүндө. Тирүүсүндө бир көрдү, экинчисинде – аңгекке белинен артылып, тырайып өлүп жатканын көрдү.

Вагон-вагон болуп жүктөлгөн кыргыз менен орусуң Челябинск деген жерден бир токтоп, токтогон жерден эле текши кызыл аскерче кийинишип, жарым айча өйдө-төмөн ойноп чуркашып, тап берсең эле немисиң дыргаяктап качып берчүдөн бетер, мылтыкты тап берип урунгандын адисин үйрөнүп, андан-ары чын казатка киргени жатышса, айылдан чогуу аттанган, чолчойгон кирзи өтүкчөн ефрейтор жолдошу:“тобо, баягы жылдары чоңдорго кошулуп, бизди Боомдун ичине дейре кубалаган мужуктун балдары да арабызда жүрү”, – деп күңкүлдөп калды. “Капырай, немис менен кырылышканы жатсак, качанкы таарыңычыңды айтасың? Таарынткандын кайсы-бирин тааныйсың да кайсы-бирине чычалайсың?” – деп койгон.

1941-жылдын этеги болсо керек эле. Немисти же кууп баратышканы белгисиз, же немисиң кууп алганы белгисиз, “Харьков-Марков” деген жерлердин тегерегинде жүрүштү окшойт “ураалашып”. Ал ортодо кызылдар немистин канчасын кырып жиберди ким билет, чер токой менен сормо саздан чыкканча эле өздөрүнүн да тең жарымысы кырылып калды. Жер сүзүп өлгөнү көп, өлгөнүнөн жарадар болгону андан көп. Же биротоло өлүп кутулгуң келет, өлбөсөң жарадар болуп кутулгуң келет бу тозоктон. Же элге тийген ок М…га тийбей, ок чийген жери жок капырай. Калкандуу пулемётту – “максимка” деп коюшчу – токойду жээктей тиги четине бир сүйрөп, бу четине бир сүйрөп, командири “кой” деген жерге коё калып, “ат” деген жерден аткылай калып, командиринин “түкүнчө немисти атып өлтүрдүк, баланча немисти атып өлтүрдүк” деген эсеби менен деле иши жок, тек аман-эсен катарда жүрдү.

Ушундай күндөрдүн биринде алиги жолдошу дагы күңкүлдөп калбаспы. Окопто жатышкан тыгылып. Чийкил сары, көзү көк, оң жаагында шыла чабылгансып, кийин бүткөн жарааттын кыйгач тырыгы бар, шыргыйдай узун орус жигитти нары карап турганында курбусу алыстан жаңсап көрсөттү.

–Эсиңдеби, Токмоктон бери эле чогуу келген неме өзү, – деди.

Эсинде жок экен, бирок курбусунун: “кыргызды Боомго чейин кубалаган орустар да арабызда жүрү” деген баягы сөзүн эстеди. Попуросун жандырганга орус башын бери бурганда өңүн эстегенге аракет кылды. Чийкил сары, көзү көк…

–Анан…

–Бу каапырдын Токмокко экөөбүздөн мурун кайтмак ою бар экен, – деп шыбырады курбусу.

–Бизден мурун? Кантип?

Тыңдап отурса, командир тигил экөөнү жол чалып келгени жөнөтөт. Калың токойду аралап кыйла жүрүшкөндө, орус ой-санаасынын бузук экенин ачык билгизиптир. “Эй, жердеш, минтип жүрсөк бөөдө өлөбүз,” – дейт имиш орус бир оокумда. “Эмне дегиң бар?” – дейт кыргыз бурулуп. “Жарадар болгон болуп, бул балээден кутулалы,” – дейт имиш орус. Анын арамзаланганын билбей, же чындап айтканын билбей, аңырайган кыргыз:“кантип?” – деп сурайт. “Колунан жарадар болуу деген бар. Бирок өз колун өзү атып алгандардыкы билинип калат. Жаратынан билинет. Андайлардын жазасы катуу. Көбүнчөсү сол колун атынып барып, кайра штрафбатка айдалып жатышпайбы. Биз башкача амалын тапсак,”-дейт орус. Кыргыздын оозу ачылат. “Кантип?”-дейт аңырайып. “Сен менин оң колумду жара атасың, мен болсом сенин оң колуңду жара атайын. Ал үчүн жакындан эмес, алыстан атуу керек. Алыстан туруп атылгандыкы чын жарааттай көрүнөт,” – дейт орус. Бечара кыргыз дагы чоочуйт. Чоочуганын жашырбайт. “Мен сенин колуңду атам деп жатып, кокус өзүңдү өлтүрө атып алсамчы!” – дейт. Айлакерлигин кантесиң, орус ал жагын да ойлоштуруп койгон экен. “Мен калың бакты кучактап, далдаасына жашынам да оң колумду сунуп, чыканагымдан ылдый гана чыгарам. Сен элүү кадам жерден даяр туруп ок чыгарсаң, чачыратып аткан күнү да чыканактан ылдый гана тиет,” – дейт. “Аа!” – дейт кыргыз. “Анан сен бакка жашынып, колуңду чыгар. Кааласаң оң колунду, кааласаң сол колуңду тос,” – дейт орус. Десе эле, кыргыз колун жоон билектен ылдый дароо тосуп бере калчудай көрүнгөн го. Кыргыз ыргылжың түр көрсөтөт. Анын дароо көнбөй турганын билгенде орус:“эч кимге айта көрбө” деп жалбарат оболу, “оозуңдан чыкчу болбосун” деп опузалайт токойдон чыгып келатканда.